منشور تجديد اهل هنر

همه اولياي خدا در عصر خويش و در ميان معاصران خويش غريب بوده اند و واي بر ما اگر اين ولي خدا نيز در ميان ما غريب باشد. و مگر نيست؟ آيا ما به راستي دريافته ايم كه او كيست و چه مي گويد؟ ايا ما به راستي سر به فرمان او سپرده ايم و ديگر (خودي) درميان نمانده است ؟ ما را با فلك زدگان راهي طريق هوي و هوس كآري نيست. آنان اين كشتي طوفان زده اقيانوس بلا را جزيره غفلتي انگاشته اند، امن و امان، جاودانه و بي تآريخ. مگر اين سفينه خاكي در دل اين آسمان لا يتناهي كه محضر خداست به ناكجا آبادي بي خدا رسيده است؟ مگر باد شرطه مرگ بر خاسته است و ديگر كسي نمي ميرد؟

روي سخن ما با آنان است كه هنوز محفل انس را رها نكرده اند، آنان كه هنوز دغدغه مرگ و معاد دارند و در انتظار موعودند. واي بر ما اگر اين ولي خدا نيز در ميان ما غريب باشد.... و مگر نيست؟

مگر نه اينكه ما در انتظار بوديم، در انتظار طالوتي كه در اين عصر حاكميت سفلگان علم ستيز بردارد با جالوت، در انتظار پير فرزانه اي كه در اين عصر جاهليت ثاني، از باطن اين ظلمات راهي به چشمه حيات بيابد؟ او آمده است، آن كه مردانگي طالوت را با فرزانگي خضر جمع دارد. اما آيا ما را آن اطاعت و شجاعت هست كه در كار او صبر ورزيم و در برابر امرش عصيان نكنيم، هر چند با عقل ما سازگار نباشد؟ آيا آنچه ميان ما ون او مي گذرد مصداق اين سخن خضر با موسي نيست فرمود: "انك ان تستطيع معي صبرا .. و كيف تصبر علي ما لم تحط به خبرا؟ " ما نيز در مقام حرف همچون موسي خواهيم گفت: " ستجدني ان شا‌‌‌الله صابرآ و لا اعطي لك امرآ، و اما در مقام عمل چه خواهيم كرد؟

چه كرده ايم؟

امام را با هنرمندان سخني بود كه شنبه نهم مهر ماه شصت و هفت در روزنامه به چاپ رسيد و مگر نه اينكه ما آن پيام را به فراموش خانه هاي سهل انگآري و غفلت خويش انداختيم و ديگر از آن جز اشاراتي پراكنده، اين سوي و آن سوي، در ميان نيامد؟

اصل سخن ايشان در آن پيام، ميثاقي بود كه ميان (هنر) و (مبارزه) بسته بودند و چه بسا در ميان غير مومنين كساني انديشيدند كه (اين سخن از سر نا آشنايي با ماهيت هنر بر آمده است. اگر نه، هنر كه آزاد است و در خدمت سياست در نمي آيد!)

و ما نيز كه سر باختگان آستان ولايت هستيم و از شان گران اين عبد صالح خدا در تآريخ باخبريم، نه آن كه كرديم شايسته كلام حضرت ايشان است. تسليم روزمرگي ها و دلمردگي ها، نشستيم و دم بر نياورديم و گذشت. و هر چند اكنون آمده ايم تا عذر تقصير بخواهيم، اما از حق نا گذشته، بايد بگوييم كه اين ولي خدا نيز در ميان معاصران خويش غريب است... و اگر چه مي كوشد كه به مصداق "انا معاشر الانبيا امرنا ان نكلم الناس علي قدر عقولهم،" كلام خويش را تا مرتبه عقل ما پايين بياورد، اما با اين همه، سخنش غريبانه و مظلومانه در بازار تيتر درشت روزنامه ها و مجله ها مي ماند و به عمل در نمي آيد. چه بسا كساني هم باشند كه جلوه فروشي هاي نفس خويش را به حساب پيام امام بگذراند و به خيال خام، مردم را بفريبند.

به هر تقدير، بايد كه سر باختگان آستان ولايت از اين همه بي اعتنايي و غفلت و ناسپاسي عذر تقصير بخواهند، تا خداوند دريغ نكند آن نعمتي را كه بعد از قرن ها به آدميزاد روي كره زمين عنايت فرموده است.

وجود مقدس حضرت امام مصداق اتم نعيم است كه در اين مباركه كه "لتسئلن يومئذ عن نعيم." مبادا كه غفلت كنيم و از عهده شكر بر نياييم...كه بر ما نيز همان خواهد رفت كه بر بني اسرائيل رفت.

خداوند اين عبد صالح خويش را به اين عصر بخشيده است تا يك بار ديگر آدم در وجود او با حق تجديد ميثاق كند و تآريخ فردا عرصه اين تجديد ميثاق باشد. كلام امام منشور اين تجديد عهد است، مسطوره اي كه تقدير آينده اين عصر در آن منطي است. هنر و هنرمندان را نيز شايسته آن است كه قدر نعمت باز شناسد و طريق توبه خويش را از اين مسطوره مبارك بيابند.



در منظر پيام حضرت امام به مناسبت تجليل از هنرمندان متعهد، آنچه كه بيش از همه در چشم مي نشيند، ميثاقي است مبارك كه حضرت ايشان ميان (هنر) و (مبارزه) بر قرار ساخته اند، تا انجا كه فرموده اند:

تنها به هنري بايد پرداخت كه راه ستيز با جهانخواران... را بياموزد.

و لكن آيا اين ميثاق به (نفي آزادي هنرمند) نمي انجامد و او را ناگزير از (قبول سفارش) نمي كند؟ آيا ايشان معتقد ند كه هنر ذاتا و ماهيتـآ عين تعهد سياسي تبليغي است؟ و يا نه، تنها در اين مقطع خاص از سير تآريخي انقلاب اسلامي است كه حضرت ايشان اين وظيفه را به مثابه يك تكليف براي هنرمندان متعهد قائل شده اند؟ و اگر نه هنر ذاتآ (مبارزه جو) نيست، آيا اين تكليف، هنر را به امري منافي ذات خويش ملتزم نمي سازد؟

و البته پيش از جواب گفتن به پرسشها، بايد عرض كنيم كه طرح پرسش، نه در مقام شك و عصيان، كه در مقام تشريح فرمايش لازم الاتباع ايشان است و اگر نه، ما را چه ميرسد كه بال در بال روح القدس بيفكنيم؟ امام را كه مي دانيم، مظهر كمال غايي انساني است و بر آن معرج كه او رسيده، قلب به سر چشمه حكمت الهي اتصال دارد. پس كلام او عين حكمت است و نقص، هر چه هست، از ماست، درماندگان زمين گيري كه سخن را جز از طريق چون و چراهاي عقلاني در نمي آيند. و اصلا گيريم كه ذاتا ميان (هنر) و (تعهد) نيز پيوندي نبود – كه هست – باز هم حكم، حكم ايشان بود و ما هنر را در مقدم كلام حضرت ايشان قرباني مي كرديم و كار را به اهلش وامي گذاشتيم... اما هنر عين تعهد و مبارزه است و اين مقاله بيش تر در جهت تبيين اين مدعا تحرير شده است.

تعبيرات حضرت امام و تصريحات مكرر ايشان بر تعهد هنر در برابر مبارزه با دشمنان اسلام، بسا بيش تر از آن داراي صراحت است كه بتواند مورد تاويل قرار گيرد. هنر در منظر امام ذاتا و ماهيتا امانتدار مبارزه با دشمنان دين است... و ديگر چه جاي ترديد، آنجا كه ايشان فرموده اند:

هنري زيبا و پاك است كه كوبنده سرمايه دآري مدرن و كمونيسم خون آشام و نابود كننده اسلام رفاه و تجملن اسلام التقاط، اسلام سازش و فرومايگي، اسلام مرفهين بي درد، و در يك كلمه اسلام آمريكايي باشد.

...و اين عبارت، اگر چه از يك سوي هنر را به وصف (زيبايي) و (پاكي) ستوده اند، اما از سوي ديگر، بر خلاف مشهورات و مقبولات رايج در مجامع هنري، زيبايي و پاكي را اموري دانسته اند كه اصلا به اعتبار تعهد و امانتدآري لاجرم زيبا و پاك هم نيست. مگر ميان (مبارزه) و (زيبايي و صفا) چه نسبتي موجود است كه امام اينچنين فرموده اند؟

تكليف هنرمندان نيز بالصراحه در انتهاي پيام معين شده است:

هنرمندان ما تنها زماني ميتوانند كوله بار مسئوليت و امانتشان را زمين بگذارند كه مطمئن باشند مردمشان بدون اتكا به غير تنها و تنها در چارچوب مكتبشان به حيات جاويدان رسيده اند.

جلو دار اين طريق نيز كه به سوي استقلال و تحقق حقيقت كلمه (لا اله الا الله ) مي رود، شهدايي هستند كه سرخي خونشان بر افق طلوع نشسته است و (مدعيان هنر بي درد) را رسوا نموده است. پس هنر در منظر ايشان عين دردمندي است و همين دردمندي است كه روح زيبايي و صفا را در هنر ميدمد.

"انا عرضنا الامانه علي السموات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و اشفقن منها و حملها الانسان انه كان ظلوما جهولا."

آيه مباركه (امانت) انسان را امانتدار حق مي داند و اگر مدعيان اعتقاد دارند كه بايد هنرمندان را از آن لحاظ كه با هنر سرو كار دارند از اين امانتدآري مستثنا دانست، بايد بر اين دعوي برهاني اقامه كنند . لفظ (انسان) در آيه مباركه كلي است و استثنا نمي پذيرد و مگر نه اينكه هنرمند نيز پيش از آنكه هنرمند باشد انسان است؟ و نه تنها هنرمندان، كه علما و فلاسفه را نيز نمي توان از اين امانتدآري مستثنا كرد. وظيفه انسان رسيدن به مراتب كمال انساني است و اين وظيفه اي است فراتر از آن كه اين انسان هنرمند باشد يا سياستمدار، عالم باشد يا فيلسوف، مهندس باشد يا طبيب...

جهاد بابي از ابواب بهشت است ، و تقوا نيز. اما آيا هنر نيز مستقل از دين، بابي است كه انسان را به بهشت مي رساند؟ علم چطور؟...تعالي انسان به سوي حق يك راه وصول و عروج بيش تر ندارد و آن هم دين است كه معناي حقيقي خويش را در ولايت مي جويد. روح بشر براي وصول به مراتب متعالي كرامت انساني بايد كه در عمل ، از پستي ها و كثافات و تعلقات تنزه پيدا كند و اين حكمي است كلي كه هنرمندان، فلاسفه، مهندسان و اطبا و سياستمداران را نيز شامل مي شود. مگر نه اينكه هنرمند وراي هنر خويش لاجرم انسان است؟ و مگر نه اينكه وجود انسان عين تعهد و امانتدآري است؟

نظر و عمل انسان در اصل و منشا يكي هستند و فعل انسان و كلام او عين اعتقادات اوست، مگر آنکه او را مجبور اراده اي ديگر و يا مقهور موجباتي فرض كنيم كه مقتضاي حيات اوست. نمي خواهيم ميان (صدور بالاراده) و (صدور بلااراده) تفاوتي نگذآريم و يا اثر عادات و ملكات را از آن حيث كه حجاب ميان نيت و عمل واقع مي شوند انكار كنيم، و لكن در تفكر مرسوم معمول است كه عمل انسان را محكوم موجباتي مي دانند كه از جانب تآريخ، جغرافيا، طبيعت و يا جامعه بر او حمل مي شود. في المثل، در جست و جوي منشا و معناي اشعار حافظ (قدس سره) روي به تآريخ مي آورند و جغرافيا احوال مردم زمان او... و مع الاسف، تآريخ را نيز با همان معلومات سخيفي تفسير مي كنند كه در اين عصر مرسوم و رايج است، حال آنكه حافظ (قدس سره) مقيم مقام ولايت است و اينان از موجبيت ها در گذشته اند و نه تنها محكوم موجبات تآريخي و جغرافيايي و طبيعي و اجتماعي عصر خويش نيستند، بلكه اصلآ تآريخ معناي حقيقي و صيرورت خويش را در وجود آنان پيدا مي كند. غايت كمالي انسان در ‌آن است كه از موجبيت ها و تعلقات درگذرد و مصداق معناي (خليفه الله) واقع شود. خليفه الله محكوم تآريخ نيست كه هيچ، خود باذن الله منشا تحولات عظيم تآريخي است. به راستي اگر آيندگان در جست و جوي منشا نظريات حضرت امام خميني به افكار رايج اين روزگار مراجعه كنند چه خواهند يافت؟ وقتي ايشان خود منشا و مصدر عظيم ترين اعتقادات ايشان را تابع و محكوم فرهنگ امروز و معتقدات مرسوم دانست؟

انسان در آنكه به دنيا بيايد و يا نيايد مخير نيست و چون پاي به دنيا مي گذارد، حيات او ملازم با جاذبه ها، دافعه ها و نيازهايي است كه خواسته يا ناخواسته بر وجود او تحميل شده اند. چه كند با طبيعت حيوانيش و آن غرايز لجام گسيخته اي كه او را به سوي لذت جويي، جلوه فروشي و تسلط بر ديگران مي كشاند؟ چه كند با موجبات و مقتضيات آن جامعه و خانواده اي كه ناخواسته پاي در آن نهاده است؟ چه كند با مقتضيات زمان؟ چه كند با تآريخ و آن صيورت محتومش، روز و شب و ماه و سالش، و همه آن اقتضائات ناخواسته اي كه همراه آن است؟... وجود انسان از آن حيث كه لاجرم طبيعي، اجتماعي، تآريخي و يا جغرافيايي است، ملازم است با تعلقاتي متناسب با نيازهاي حياتي اش.

انسان في حد ذاته نيز ضعيف و حريص و عجول و هلوع و ولوع و كفور و كنود و ظلوم و جهول است، اما همچنان كه اين نقايص ذاتي نمي تواند محملي براي گريز از تعهد و امانتدآري باشد، موجبات حياتي بشر نيز نمي تواند بهانه اين فرار قرار بگيرد، چرا كه انسان در اصل خلفت خويش مختار است و اين اختيار فراتر از همه موجبيت هايي است كه ملازم با حيات ناخواسته اوست. آن (چه كنم)ها نيز في نفسه بر همين اختيار دلالت دارند.

مي پرسند:(كدام اختيار، آنجا كه هر چند هست كشش گناه است و كوشش نفس اماره و آن همه اميال و اشواق ملازم با بدن حيواني، كدام اختيار، آنجا كه اصلا غفلت ملازم لا ينكف حيات دنيايي است؟ كدام اختيار آنجا كه گناه، سهل الوصول و شيرين است و حق، صعب و تلخ؟)

جواب را بايد در فطرت بجوييم و آن پيمان ازلي كه "الست بربكم؟ قالو بلي." كه اگر از آن سوي، مختصات طبيعي، اجتماعي، تآريخي و جغرافيايي، اقتضائات و موجباتي ناخواسته دارد، لكن از اين سوي ، نفس در عمق فطرت خويش بدان ميثاق ازلي متعهد است و فجور و تقوا را به الهام فطري از يكديگر باز مي شناسد و جاذبه اي نيرومند او را از درون به سوي حق مي كشاند، به سوي عبادت و تحميد و تقديس.

آري، اين هست كه انسان در اصل خلقت خويش بر حق شهادت مي دهد و ان كه مي خواهد خلاف تعهد باطني خويش عمل كند، بايد كه اين شهادت فطري را انكار كند و سرزنش هاي نفس لوامه را ناشنيده انگارد.

پس انسان مختار است و (موجبيت) ها را نبايد با (جبر و اجبار) اشتباه كرد و اگر اين اختيار وجود نداشت، تعهد و مسئو ليت و امانتدآري و ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ معنايي نداشت. آن عهد ازلي ميثاق فطرت است و اين امانت را نيز انسان با همان ميثاق بر گرده گرفته است. هنرمندان نيز از آن لحاظ كه انسان هستند، عهده دار اين بار امانتند و نمي توانند آن را بر زمين بگذارند، چه بخواهند و چه نخواهند. انسان مختار است، اما در قبول يا رد اين اختيار مختار نيست، مجبور است كه مختار باشد و با اين اختيار، امانتدآري و تعهد نيز همراه است و بر اين اساس، هيچ داعيه اي از هيچ كس بر انكار تعهد پذيرفته نيست.

براي آنان كه ميان مبارزه و جنگ و جهاد و حقيقت اسلام نيز نسبتي حقيقي نمي بينند بايد عرض كنم كه همين ميثاق فطري است كه باز هم انسان را در برابر جهاد اكبر و اصغر متعهد ميدارد. انسان در مبارزه ميان حق و باطل به كمال مي رسد، چه در درون خويش كه جهاد اكبر باشد و چه در بيرون از خود كه جهاد اصغر... و هنرمندان نيز از آن لحاظ كه انسانند بايد در كشاكش اين مبارزه به كمال هنري خويش دست يابند.جنگ ممكن است كه باشد يا نباشد، اما مبارزه تمامي ندارد. تحقق اسلام در جهان و بر قرآري عدالت در گرو مبارزه حق و باطل است. جهاد حافظ بقاي ساير اصول و فروغ دين است و آنان كه اين معني را نمي پذيرند، يا بايد بشر را در اين فلاكتي كه بدان گرفتار آمده است رها كنند و بگذارند تا ظلم و جور و كفر و شرك و فساد بنيان حيات معنوي او را از ريشه براندازد و يا وضع كنوني بشر را مودي به عدل و صلح و صفا بدانند و منتظر باشند تا استمرار همين وضع به استقرار عدالت و صلح حقيقي بر سطح كره زمين منتهي شود.

لكن وضع كنوني بشر باتلاقي است كه هر چه بيش تر تلاش كند بيش تر از پيش در آن فرو خواهد رفت. مبارزه از لوازم و ضرورت هايي است كه بي آن، شريعت هرگز به غايات خويش دست نمي يابد و به فرموده قرآن، اگر نبود اينكه بعضي در برابر بعضي ديگر به دفاع بر مي خيزند، بدون ترديد صومعه و مصلا و معبد و مسجدي در پشت كره خاك باقي نمي ماند و ياد خدا يكسره فراموش مي شد و فساد زمين را فرا مي گرفت.

تآريخ جهان در حقيقت تآريخ فعليت يافتن و ظهور ماهيت حقيقي انسان است و جهاد اصغر، يا مبارزه بيروني، جلوه همان مبارزه اي است كه او در درون خويش با شيطان دارد. و همچنان كه اگر درون خود را به شيطان وا گذارد ظلمات كفر و شرك بر سراسر وجودش غلبه خواهد يافت، در واقعيت خارج نيز اگر مبارزه اي نباشد سراسر كره زمين به حاكميت شياطين انس و جن در خواهد آمد، و مگر اينچنين نشده است؟

بر اين اساس، بايد پذيرفت كه آن عهد ازلي "الم اعهد اليكم يا بني ادم ان لا تعبدوا الشيطان" متضمن اين پيمان نيز باشد، پيماني كه آدميزاد را در برابر نصرت دين خدا و مبارزه با دشمنان دين متعهد سازد.انسان امروز مايل است كه خود را از اين تعهد آزاد بي نگارد تا بي دغدغه مرگ و معاد، بهشتي زميني درز اين دار فنا براي خويش بنا كند، اما به صرف اين تمايل، حقيقت وجود انسان تحول نمي يابد و سنت ها ي مقضي الهي نيز تغيير و تبديل نخواهند پذيرفت.

مطلب از جوانبي ديگر نيز قابل بررسي است. آن كه مي گويد (من به هيچ چيز تعهد ندارم)، آيا او لاجرم نسبت بدين سخن خويش نيز متعهد نيست؟ آن مي گويد: (هنر از تعهد مبر است)، آيا با اين سخن لااقل هنر را نسبت بدين (تبرا) متعهد نمي داند؟

هنر از حيث محتوا نوعي معرفت است و از اين قرار، عين حكمت و عرفان. پس چگونه مي توان مظاهر مختلف حيات انسان را، علم و حكمت هنر و فلسفه و دين را، آنچنان كه امروز معمول است از يكديگر جدا كرد؟

هنر مندان هرگز در جست وجوي حكمت نيستند. آنها تنها سعي دارند كه در تكنيك كار خويش مهارت بيش تري پيدا كنند. و لكن آنچه در تكنيك و قالب كار هنري آنها به مثابه محتوا اظهار مي شود چيست اگر حكمت نيست؟ مي گويند: (ما احساسات خويش را بيان مي كنيم.) اما مگر ميان احساسات انسان و اعتقادات او هيچ نسبتي نيست؟

اين توهم ناشي از يك اشتباه حكمي يا فلسفي است كه در اين عصر رخ داده است. معمول است كه انسان را به دو ساحت مجزا و مستقل از يكديگر تقسيم مي كنند: عقل و احساس. آنگاه علم را متعلق به ساحت عقل مي پندارند و هنر را متعلق به ساحت احساس، و نسبت و رابطه ميان عقل و احساس را نيز مغفول باقي مي گذارند. ساحت نظر و ساحت عمل را نيز از يكديگر مجزا كرده اند و ميان آن دو شكافي آنچنان عظيم انداخته اند كه هرگز پر نمي شود، حال آنكه نظر و عمل انسان در اصل و منشا مشتركند و اگر نه، هيچ عملي را نمي توان منتسب به كسي دانست. آيا مي توان اين امر بديهي را انكار كرد كه هر كسي مسئول اعمال خويش است؟

از منطق نمي توان انتظار داشت كه امور را از يكديگر انتزاع نكند و اعتبارات مختلفي براي واقعيت قائل نشود. خطاي كار از آنجا آغاز مي شود كه براي اين اعتبارات و انتزاعات، مستقل از يكديگر، قائل به اصالت و حقيقت شويم... اين خطاست كه به اتميسم منطقي منتهي مي شود و علم و حكمت و فلسفهو سياست و دين، يعني مظاهر مختلف حقيقت واحد، به مثابه حقايقي مستقل از يكديگر اعتبار مي شوند و اشتراك و اتفاقشان در اصل و منشا مورد غفلت قرار مي گيرد. خطايي نيست اگر عقل ظاهر به انتزاع ماهيت از وجود بسنده كند، اگر چه در نفس الامر، وجود و ماهيت عين يكديگرند، و لكن خطا آنجاست كه براي اين اعتبار ذهني محض، به اشتباه، اصالتي در وجود قائل شويم و فراموش كنيم كه اصلا وجود و ماهيت دو اعتبار ذهني مربوط به منطق و فلسفه هستند و در نفس الامر چيزي به اسم ماهيت مستقل از وجود، موجود نيست.

اشتباهي كه بسيار غريب مي نمايد اما مع الاسف رخ داده است اين است كه بشر براي اعتبارات ذهني خويش، در واقعيت خارج حقايقي مستقل از يكديگر قائل شده است، با غفلت كامل از اين امر كه اين اعتبارات صرفا ذهني و منطقي هستند و عالم، با همه تحولات و تغيير و تبديلات خويش، داراي حقيقتي ثابت و واحد و لايتغير است و همين حقيقت است كه در دين ظهوري تمام و كمال دارد و در علم و فلسفه و حكمت و هنر نيز به انحاي مختلف ظهور يافته است. پس دين جامع همه مراتب و مظاهر ديگر حقيقت است و رابطه آن با علوم و معارف و هنر نه عرضي، كه طولي است.

علامه شهيد استاد مطهري هنر را نوعي (حكمت ذوقي) دانسته است و اين سخن درباره هنر، لااقل از حيث محتوا، عين حقيقت است. پس بار ديگر بپرسيم كه آنچه توسط تكنيك و در قالب كار هنري به مثابه مضمون و محتوا بيان مي شود، چيست اگر حكمت و معرفت نيست؟ به راستي در قالب اين شعر چيست كه اظهار شده است؟

مي خور كه عاشقي نه به كسب است و اختيار

اين موهبت رسيد ز ميراث فطرتم آيا صرفا بيان احساسات است كه شاعر را واداشته تا (كسب و اختيار) را در برابر (ميراث ازلي فطرت) قرار دهد و جذبه عشق حق را امري فطري بداند؟ آيا اين شعر متضمن بيان معرفت شاعر نسبت به عالم آفرينش نيست؟

شكي نيست كه معرفت شهودي هنرمند نسبت به عالم با احساسات لطيف و عارفانه نيز همراه است كه در اثر هنري تجلي پيدا مي كند. ميان احساسات و عقل و اعتقادات انسان نيز در اصل و منشا اشتراك و اتحادي است كه مع الاسف در فرهنگ رايج جهاني مغفول واقع شده است. بر مبناي اين خطاي عام، هنرمند اگر چه سعي دارد خوب احساس كند، اما ميان احساس خويش و حكمت و معرفت رابطه اي نمي بيند و اينچنين، آنچه كه بيش از هر چيز در سير تآريخي هنر مدرن مشهود است تلاشي است در جهت استغناي فرم و قالب از مضمون و محتوا، كه البته اين تلاش جز در بعضي از آثار متاخر كه به فرماليسم محض انجاميده است، هرگز در هيچ يك از هنرها به تمامي محقق نشده، چرا كه از اصل بر يك خطاي حكمي يا فلسفي مبتني است و آن اينكه هرگز امكان انتزاع قالب و محتواي هنر از يكديگر، جز در عالم خيال و اعتبار، ممكن نيست.

انتزاع عقل و احساس از يكديگرند نيز در نفس الامر جايي ندارد و آنچه در هنر تجلي مي يابد (حقيقت) است، گذشته از آنكه اصلا خطاست اگر وجود انسان را منتهي به همين دو ساحت بدانيم.

حقيقت هنر نوعي معرفت است كه در عين حضور و شهود براي هنرمند مكشوف مي گردد و اين كشف تجلي واحدي است كه از يك سوي در محتوا و از سوي ديگر در قالب هنر ظاهر مي شود: "و ما امرنا الا واحده كلمح بالبصر." مايه اصلي هنر همين (كشف ذوقي) است كه توسط خيال محقق مي شود، اما در جست و جوي گريز از تعهد به اين دستاويز نيز نمي توان توسل جست، چرا كه خيال نيز حقيقتا آزاد نيست.

اگر خيال را ماهيتي مستقل از اعتقادات هنرمند بود شايد مي توانستيم هنر را بي نياز از دين و حكمت و تعهد تنها در خود هنر معني كنيم، اما مگر خيال مرتبه اي از مراتب نفس هنرمند نيست؟ آيا خيال وجودي منفصل از روح و عقل هنرمند دارد كه آزادانه به هر كجا كه بخواهد بال گشايد؟ خير، خيال هنرمند نيز متصل به روح و نفس و عقل اوست و لاجرم پاي بسته اعتقاداتش. اگر اين قيد و موجود نبود، چه بسا كه هر شيطاني مي توانست خود را به مراتب عليان آسمان برساند و اسرار حق را كشف كند و لكن خيال مقيد به نفس هنرمند است كه اگر در بند تعلقات دنيايي باشد، خيالش نيز جز همين درك اسفل به جاي ديگري نخواهد رفت.

خيال آزاد نيست و خاك اعتقادات و تعهدات و تعلقات آدمي پرورش مي يابد، خواه با اراده و خواه بلااراده. نفس انسان در هر مرتبه اي كه هست آيينه اي است كه صورت هاي همان مرتبه و مراتب پايين تر از خويش را در خود مي پذيرد و لاغير، و خيال نيز عالمي از عوالم نفس است.

تخيل آزاد توهمي بيش نيست و صور خيالي پاي بسته روح هنرمند هستند و مقيد به وسعت و محدوديت آن.

البته خيال را نيز حقيقتي فراتر از افراد هست كه از آن حقيقت هر كس را به مقتضاي وجودش نصيبي سزاوار بخشيده اند. اگر روح هنرمند به وسعت عالم كبير باشد، فضاي پرواز خيالش از فرش تا عرش است و هفت آسمان را به كرشمه اي در مي نوردد، اما اگر روح بندگي شيطان كند، او را از آسمان به شهاب ثاقب مي رانند و جز به دركات اسفل دوزخ راهش نمي دهند.

پس به راستي تخيل آزاد يعني چه؟ و اين آزادي، آزادي از چيست؟

اين آزادي تخيل نيز گريز گاهي است كه انسان امروز براي فرار از تعهداتي كه ملازم با ذات و حقيقت وجود انسان است يافته، و اگر نه، به راستي كدام اثر هنري است كه مبين يك عقيده خاص نباشد؟

(هنر براي هنر) عنوان توصيفي تلاشي است كه سعي دارند هنر را بي نياز از دين و حكمت و تعهد، در خود هنر معنا كند، اما مگر اين كار ممكن است؟ آيا هنرمندان به خود اجازه نمي دهند كه در همه مسائل عالم وجود اظهار نظر كنند؟ آيا اعتقادات هنرمندان نسبت به آفرينش جهان، انسان، اخلاق، اجتماع و يا سياست در آثارشان ظهور نمي يابد؟

شايد در بعضي از انواع موسيقي و يا معدودي از سبك هاي نقاشي مدرن كه توانسته اند به آبستراكسيون خالص و يا فرماليسم محض دست پيدا كنند، معناي (هنر باي هنر) تا حدي محقق شده باشد. اما از اين استثنائات گذشته، در كدام يك از هنرها امكان وفادار ماندن به اين اشعار – هنر براي هنر – موجود است؟ آن هم در عصري كه هنر به تمامي در خدمت پروپاگاند تجآري و يا سياسي است.

هنرمندان با رغبت فراوان حاضرند در خدمت تبليغ صابون و پودر لباسشويي و ... آفيش فيلم هاي سينمايي كار كنند، اما چون سخن از صدور انقلاب و يا پشتيباني از رزم آوران ميدان مبارزه با استكبار جهاني به ميان مي آيد روي ترش مي كنند كه: (نه آقا، قبول سفارش، هنر را مي خشكاند!) اين كدام هنر است كه براي پروپاگاند تجارت فوران مي كند، اما براي عشق به خدا، نه؟ آيا هنرمند با اين انتخاب، نوع تعهد خويش را مشخص نكرده است؟ حال آنكه آزادي حقيقي تنها در عشق به خداست و هنر آنگاه حقيقتآ آزاد مي شود كه غايتش وصول به حق باشد، هنر براي وصول به حق.

غلام همت آنم كه زير چرخ كبود

زهر چه رنگ تعلق پذيرد آزاد است

هنر اگر براي هنر نباشد، براي هيچ چيز ديگري هم نبايد باشد جز عشق به خدا، چرا كه هر تعلقي جز اين، وزر و وبال و غل و زنجيري است بر گرده روح كه او را به زمين به زمين مي چسباند. اين را نيز بايد اذعان داشت كه اگر هم توصيه و سفارش و شعار از بيرون وجود هنرمند بخواهد بر او تحميل شود، به ناچار ذوق را خواهد كشت. تعهد هنرمند از باطن چشمه سار هنر او بيرون بجوشد، نه آنكه از بيرون چون لعابي نازك از رنگ بر هنر او بنشيند. غليان درد است كه بايد پيمانه وقت هنرمند را پر كند و سرريز شود در هنر او، نه آنكه هنرمند بي آنكه دردمند باشد بخواهد ذوق خويش را در خدمت سياست قرار دهد. هنري اينچنين، هنر باسمه اي ماركسيست ها و ايدئولوژيست هاست كه نام هنر بر آن نچسب و بي مسماست.

هنرمند امروز از تعهد و پيام مي گريزد و يا تعهد خويش را در انكار تعهد و پيام ميجويد، بي آنکه بداند و در اين معني انديشه كند كه آيا گريز از پيام و تعهد و انكار آن ممكن است يا خير. هنر عين پيام و تعهد است و انتزاع اين دو از يكديگر و انكار نسبتي كه مابينشان وجود دارد از اصل بي معناست و محال....و عاقبت اين كار به جنوني مذموم مي انجامد، چرا كه هنر در اصل و ذات خويش عين حكمت و معرفت و تفكر است.

شايد در موسيقي كه زباني مجرد و آبستره دارد نتوان اين تعهد را آنچنان كه شايسته است تشخيص داد و بيان كرد، اما در ساير هنرها كه روي خطابشان با عقل سرو عقل دل است چطور؟

در هنرهايي كه با كلام سرو كار دارند – همچون ادبيات و تئاتر و سينما... – از آنجا كه امكان انتزاع كلام از نطق و عقل و معنا وجود ندارد، عاقبت كار اگر چه به آبستراكسيون خالص و يا فرماليسم محض نمي انجامد، اما در سير به سوي تجدد وانكار تعهد، آثار هنري ديگر نه تنها جلوه هاي زيبايي حقيقت نيستند، بلكه منعكساتي كريه از نفسانيات جنون آميز و مكنونات دروني هنرمندان لاابالي خواهند بود.

اهل حق ميدانند كه انكار تعهد در هنر، چه در موسيقي و چه در هنرهايي كه با تصوير و تجسم سرو كار دارند و چه در هنرهايي كه متوسل به كلام هستند، در حد حرف باقي مي مانده و به منصه عمل كشيده نمي شود، چرا كه اصلا در روي اين كره خاكي امكان پذير نيست كه فعل انسان عين تعهدات او نباشد، خواه اين فعل به حيطه هنر باز گردد و يا غير آن.

انسان در برهوت ميان دعوات نفس اماره و جاذبه هاي عميق فطرت الهي سرگردان است و چه با آن عهد بندد و چه با اين، الا و لابد كه وجود او عين تعهدات اوست. آن كه به ميثاق ازلي فطرت خويش باز نگردد، لاجرم با نفس اماره خود عهد خواهد بست و اين هر دو، تعهد است، آن يك با خدا، و اين يك با (من)، كه شيطان است. از اين دو حال نيز خارج نيست.

موسيقي نيز عين تعهد است و اگر چه علي الرسم مي گويند كه موسيقي بازتاب مستقيم و مجرد احساس آدمي است، اما مگر اين احساسات كه توسط ساز يا صوت حسن بيرون مي تراوند از كجا فراهم آمده اند؟

اما ناگفته نگذآريم كه گذشته از آن گرايش عامي كه هنر امروز را به سوي آبستراكسيون و فرماليسم محض مي كشاند، انكار تعهد در هنر از ديگر سوي امري منشا گرفته از نيهيليسم و آتهايسم ملازم با روشنفكر مآبي و غرب زدگي است، تا آنجا كه تجددگرايي عين كمال بشر انگاشته مي شود و از آن پس، هر كس سخن از خدا بگويد ديگر از مسير ارتقايي تآريخ بشر دور مي افتد... در اينجا ديگر هر نوع تعهدي مذموم نيست، تنها تعهد نسبت به دين و ديندآري مذموم است. در اينجا ديگر انكار تعهد با قصد اثبات تعهداتي خاص انجام مي شود، بي خدايي و ولنگآري. (گريز از تعهد) نيست مگر (تعهد نسبت به بي دردي) ...و با اين سخن كه هنر تنها نسبت به خويش متعهد است، جز بي دردان چه كسي را مي توان فريفت؟ پس هنر اگر مجلاي آن شمس عالم فروز حقيقت باشد، معجري است براي تكامل و تعلي روح هنرمند، و اگر نه، حجاب اكبر است، چنان كه علم توحيد نيز اگر مستقل از حقيقت دين كه وصول به مقام قرب و ولايت است انگاشته شود، حجاب ظلمتي است سخت تر و غليظ تر از حجب ديگر. حقيقت هنر عين تعهد است و اصلآ معني ندارد كه ما نخست اين را مستقل از يكديگر فرض كنيم و بعد بنشينيم و مجادله كنيم كه اصلا هنر تعهد و ميثاق مي پذيرد يا نه.

هنر اگر بار ديگر مجلاي آن حقيقت واحد و ثابت قرار بگيرد، به اصل خويش رجعت خواهد كرد و امانتدار همان ميثاقي خواهد شد كه در ازل انسان با خداوند بسته است. هنري اينچنين ذاتآ مبارزه جوست.

و اما از همان آغاز سخن، حضرت اما (جعلت فداه) لفظ هنر را از اين تنگ نظري مرسوم كه گرفتار آن است خلاص كرده اند و آن را در معنا وسعتي بخشيده اند كه شايسته آن است.

در زبان ما هرگز (هنر) به معنايي كه اين روزها مصطلح است به كار نمي رفته است، ارباب هنر، ارباب كمال بوده اند و از همين روي كشتي شان را آسمان مي شكسته است، حال آنكه هنر در معناي اصطلاحي آن، نه به مفهوم كمال و فضيلت، بلكه به مجموعه مساعي خاصي اطلاق مي گردد كه توسط جماعت هنرمندان و منتزع از ساير مظاهر حقيقت در حيات بني آدم انجام مي شود.

وسعتي كه لفظ هنر در كلام قدسي حضرت امام يافته است بسا بيش تر از آن است كه از لفظ هنر به معناي اصطلاحي آن دريافت مي شود، حال آنكه مشتمل بر اين معنا نيز هست:

خون پاك صدها هنرمند فرزانه در جبهه هاي عشق و شهادت و شرف و عزت، سرمايه زوال ناپذير آنگونه هنري است كه بايد به تناسب عظمت و زيبايي انقلاب اسلامي هميشه مشام جان زيبا پسند طالبان جمال حق را معطر كند.

مراد حضرت ايشان از (هنرمندان فرزانه) شهدايند، يعني كه هنر اصلآ و اولآ (هنر زندگي) است و هنر به معناي اصطلاحي بايد مظهر تجلي آن حقيقتي باشد كه حيات انسان در آن كمال مي يابد و اين تكرار حكيمانه همان تذكآري است كه پيش از اين در اين عبارت بيان فرموده اند كه:

شهادت هنر مردان خداست.

هنرمندان فرزانه آن رزم آوران برگيزده اي هستند كه جبهه هاي عشق شهادت و شرف و عزت از خون پاكشان رنگ گرفته است و شجره هنر، به مفهوم اصطلاحي آن، اگر در اين خاك خون آلوده نبالد هنر نيست و نه آنكه هنر نيست بلكه عين بي هنري است، و همان كه گفتيم، اصل آن است كه هنرمند پيش از آنكه هنرمند است انسان باشد و بدان ميثاق ازلي كه با حق بسته است وفا كند، يعني مبارزه كند با شرك و كفر و طواغيت. و اگر اينچنين شد، هنري كه اين هنرمند فرزانه واسطه فيضان آن در عالم است، هنري خواهد بود شايسته اسلام، و اگر نه، نه.

هنري نحوي تجلي حقيقت است از آيينه وجود انسان، و تا پيش از قرون جديد هرگز، اينچنين كه هست، به مثابه يك فعاليت جنبي و تجملي منتزع از صناعت و ساير مظاهر حيات طبيعي و اجتماعي بشر مورد توجه نبوده است. آثار هنري گذشته هرگز با غايت يك تلاش خاص هنري خلق نشده اند و هر چه هست، آنها را نمي توان مستقلآ آثآري هنري ناميد. آنها موضوعاتي هستند كه اگر چه به كار زندگي مي آمده اند و با همين قصد نيز ساخته شده اند، اما حسن و بها حق با واسطه انسان در آنها جلوه كرده است، تا آنجا كه حتي انسان امروز با همه غفلت و غربت و واماندگي و فلك زدگي خويش، آن جلوات را باز شناخته و اين اشتباه را نكرده است كه هنر را امري مختص به چند قرن اخير به شمار آورد. آثار هنري گذشته، هر چه هست، كاسه و كوزه و كتاب و شمشير و گليم و قالي و مسجد و مصلاست، نه اشيائي كه حد وجودي و تشخص ماهوي آنها اين باشد كه آثآري هنري هستند و هيچ قصد و نيت و غايت ديگري در ايجاد دخالت نكرده است.

در جهان آفرينش نيز طبعآ هيچ چيزي موجود نيست كه فقط زيبا باشد و لاغير. زيبايي وصف است براي اشياي ديگر، نه آنكه خود نوعي وجود باشد. گل زيباست، پروانه زيباست، باغ و راغ زيباست، طلوع و غروب زيباست، اما نه آنکه اشيائي هم وجود داشته باشند كه در پرسش از ماهيت انها، در جواب پرسش (اين چيست؟) بگويند: (زيباست.)

پرسش از اين، همه انسان ها از اين حق برخوردار بوده اند كه هر كه هستند، پيشه ور و يا صنعتگر، كوزه گر، كاتب و يا معمار،...بتوانند در هنر به كمالي غايي وجود خويش دست پيدا كنند، نه آنکه اين حق تنها مختص به جماعت هنرمندان باشد و لاغير.

بيرون از اشتغالات هنري، اكنون (ماشين) واسطه اي است كه ميان بشر و صنع و خلاقيت او فاصله اي جبران ناپذير انداخته است و ديگر هرگز در محصولات تكنولوژي امكان ظهور زيبايي و تجلي هنر موجود نيست. و بشر امروز هم خود به خود ديگر اين اشتباه را نمي كند كه محصولات كارخانه هاي اتوماتيك را اثار هنري بنامد. هنر تا انگاه در مصنوعات بشري امكان ظهور و تجلي داشت كه انسان خود، بي واسطه ماشين، دست اندركار صنع و خلاقيت بود.

اكنون هنر تنها به مثابه يك فعاليت جنبي و تجملي منتزع از ساير مظاهر حيات طبيعي و اجتماعي بشر وجود دارد، اگر چه هنوز هم در غالب فرهنگ ها لفظ هنر را به معناي آن (وجه باقي) و يا غايت كمالي به كار مي برند كه حيات انسان در آن تعالي و تكامل مي يابد. ميگويند: (از هر انگشتش هنر ي مي ريزد) و يا (دل شكستن هنر نمي باشد)... با اين معنا، تنها هنر است كه باقي است و جز آن هر چه هست هالك است.

سدر ان مصرع نيز كه (آسمان كشتي ارباب هنر مي شكند)، حضرت حافظ (قدس سره) از صاحبان كمال و فضيلت به (ارباب هنر) تعبير كرده است. آنانند كه فلك بر مرادشان نمي چرخد، چرا كه "الكمال في الدنيا مفقود و...دار بالبلا محفوفه و بالغدر معروفه:" اگر چه دنيا به اهل دنيا وفا مي كند.

لفظ هنر در اين كلام بسيار زيبا كه (شهادت هنر مردان خداست) با همين معنا به كار رفته است و همچنين در ان تعبير (هنرمند فرزانه)... و در اين پيام، تنها در همين مورد است كه از لفظ هنر معناي اصلي و غير اصطلاحش را مراد كرده اند، و ان هم در صدر كلام، تا به ما بياموزند كه هنر به مفهوم اصطلاحي بايد جلوه گاه وجه باقي حق باشد و هنري اينچنين، بايد سرمايه زوال ناپذير خود را در هنر مردان خدا، كه شهادت است، بيابد. هنري اينچنين، بايد لاجرم ريشه در (حكمت و فرزانگي) داشته باشد.

و لكن در اين روزگار، پيوند ميان حكمت و هنر انكار مي شود و نه تنها انكار مي شود كه اصلا بنا بر تعريف، هنرمند را با حكمت كآري نيست. هنر به ساحت احسالس بر ميگردد و حكمت به ساحت عقل، و ميان عقل و احساس نيز از لحاظ منطقي پيوندي نيست، اما از ان سوي، هنرمندان در همه مسائل عالم وجود اظهار (نظر) مي كنند و كسي هم حق ندارد كه آنان را باز دارد. مگر عقيده و نظر به كدام ساحت وجود باز مي گردد؟

هنرمندان در همه مسائل عالم وجود اظهار نظر مي كنند. اما اين نظرات چه از سر حكمت باشد و چه از سر جهل، كسي حق اعتراض ندارد. و اصلا ان نظري هنرمندانه تر قلمداد ميشود كه با حكمت بيگانه تر باشد‍‍‍‍.

اين وجيزه را آن حوصله نيست كه بحثي مستقل را در اين باب بپذيرد، اما هنر از لحاظ مضمون و محتوا عين تفكر و حكمت و عرفان است و تنها در نحوه بيان و تجلي، از آنان متمايز ميشود. شايسته است كه هنرمندان خود را در اين ايينه عبرت بنگردند مبادا كه براي هنر شاني استكمالي، مستقل از دين و كمال و فضيلت و حكمت و فرزانگي قائل شوند... و اگر نه، اين طمع خام آنان را خواهد فريفت كه عكس رخ يار را در ايينه جام، جمال خويشتن انگارند و دل در اين عكس منعكس ببازند و هنرشان (حجاب اكبر) شود.

حجاب اكبر هنري است كه تعلث خويش را به ان ميثاق ازلي و عهد الست انكار كند، و مگر نكرده است؟ اصلا هنر مدرن با انكار اين ميثاق و نفي تعهد به وجود امده است. رحم پرورش اين مولود اصلا خودپرستي انسان است. هنر امروز نيز همچون ساير شئون بشري در اين روزگار، متناسب با غلبه اومانيسم است و چگونه مي تواند جز اين باشد؟

هنر بايد طريق توبه خويش را باز شناسد و به اصلي كه از ان بعد و غربت گرفته است باز گردد. و اصلا اين روزگار، روزگار بعد و غربت انسان است و از بهشت اعتدال، روزگار هبوط است و در روزگآري اينچنين، نه عجب اگر هنر و فلسفه و علم و سياست، هر نيك مستغرق عكس منعكس خويش در آيينه جام باشند و غافل از ان حقيقت واحد و ثابتي كه در آنها به تناسب شان و منزلتشان تجلي كرده است.



ناگفته نبايد گذاشت كه اين تفكر رايج نيز توهمي بيش نيست كه هنر را چون ظرفي مينگرد كه مي تواند هر نوع مظروفي را قبول كند، يا قالبي كه ميتواند در خدمت هر نوع محتوايي قرار بگيرد.

مقصود از ميثاق هنر و تعهد آن نيست كه هنر را همچون ظرفي بينگآريم كه ميان قبول تعهد و يا انكار آن مخير است، آن سان كه ظرف را با مظروف خويش مناسبتي نيست و هر چه را كه در آن بريزند مي پذيرد: خمر باشد يا دوغ، زهر باشد يا نوشدارو. انتزاع ظرف و مظروف و قالب و محتواي هنر نيز از يكديگر از قبيل همان اعتباراتي است كه عقل ظاهر انجام مي دهد و از ان گريزي نيست.

حق آن است كه هنر را نه چون ظرفي مجزا كه مي تواند هر نوع مظروفي را قبول كند و در خدمت هر محتوايي قرار بگيرد(هنر سفارشي). حقيقت آن است كه ميثاق و تعهد هنر عارضه اي مجزا از ذات و جوهر هنر نيست كه يكي بگويد او طور و يكي بگويد اين طور، هنر و در جوهر و ذات خويش عين تعهد است و جدايي اين دو نيز از يكديگر اعتبآري است.

سخن ديگري كه باقي مانده ان است كه حضرت امام (جعلت فداه) زيبايي و صفا را نيز در تعهد هنر يافته اند و فرموده اند: (هنر زيبا و پاك است كه... نابود كننده اسلام امريكايي باشد.) يعني كه هنر اگر اهل مبارزه نباشد زيبا نيست و اين تعبير، خلاف غالب تعابيري است كه ديگران در نسبت ميان زيبايي و هنر گفته اند.

در تفكر رايج و مرسوم، زيبايي امري است كه تنها به قالب و ظرف هنر مربوط مي شود نه به باطن و محتواي ان، حال آنکه در اين كلام زيبايي و صفا امري محتوايي است كه همراه با تعهد، در هنر متجلي مي شود.

اين تعبير حكيمانه هرگز مفهوم واقع نمي شود مگر آنکه مخاطب عنايت داشته باشد كه عالم سرا پا جلوه جمال حق نيز جلوه كمال اوست و تحميد و تقديس ما در برابر زيبايي هاي عالم به خود انها في انفسهم باز نمي گردد و زيبايي ها از ان جهت در چشم و دل ما زيبا مي ايند و ما را به ستايش وا ميدارند كه باطن كمال حق در ظاهر جمال او ظهور يافته است.

حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت

آري به اتفاق جهان ميتوان گرفت

قالب و محتواي هنر نيز به مثابه جمال و كمال حق، از يكديگر انفكاك و انتزاع نمي پذيرد و هر يك عين ديگري است و لكن غفلت انسان باعث مي شود كه او زيبايي را اصالتا به اشيا باز مي گرداند نه به جلوه كمال حق در جمال اشيا، حال آنکه زيبايي، هر چه هست، حسن و بها حضرت حق است كه در ظرف ماهيات جلوه گري مي كند.

فطرت انسان در اصل زيبا پسند است، اما عقل ظاهر در تعيين مصداق اشتباه مي كند و حكم (وجود) را بر (ماهيات) بار مي كند و مي پندارد كه زيبايي در خود اشياست. البته زيبايي در قالب و پيكره وجود نيز به صورت تناسب و توازن و تعادل و تقارن ظاهر شده است، اما زيبايي را، هر چه هست، نبايد به اين نظم ظاهري باز گرداند و از حقيقت ان، كه جمال و كمال حق است، غافل شد.

اگر هنر را بدان مفهوم اصلي كه وجه باقي موجودات است بگيريم، آنگاه حسن و جمال هنر نيز بدان است كه كمال انساني را آشكار كند... و انسان نيز و انسان نيز در مبارزه ميان حق و باطل به كمال مي رسد، چه در درون خويش كه جهاد اكبر باشد و چه در بيرون از خود كه جهاد اصغر.

آري، هنر اگر چه عطري است كه بايد مشام جان زيبا پسند طالبان جمال جمال حق را معطر كند، اما هنگامي متناسب با زيبايي و عظمت انقلاب اسلامي خواهد بود كه جلوه كمال انساني باشد، و سر چشمه خورشيد كمال فرزانگي هستند كه صلات و نسك و حيات و مماتشان هنر است، يعني شهداي راه حق.

سخن گفتن در باب دقت و امانتي كه در كلام حضرت امام نهفته است در وسع ما نيست، اما بر ماست كه دقت و امانتدآري را از ايشان بياموزيم. در همان فراز نخستين، همه آنچه را كه در باب حقيقت هنر مي توان گفت به ما اموخته اند و از جمله در باب زيبايي به مثابه يك امر معرفتي، از يك سو به اصل و منشا ان كه جمال حق است اشاره فرموده اند و از سوي ديگر به ريشه احساس ان در درون انسان كه فطرت زيبا پسند و طالب جمال باشد.

و لكن به عنوان تكمله اشاراتي چند لازمه است كه در نهايت اجمال و اختصار عرض مي شود:

در باب وظيفه هنر، حضرت ايشان فرموده اند كه تنها هنري مورد قبول قرآن است كه (صيقل دهنده) اسلام ناب محمدي (ص)... باشد.

آنچه در عالم جلوه كرده است چيزي جز حقيقت نيست و اگر نسبت ها و اضافات و خطاهاي قياسي از ميان برخيزد، چيزي جز ذات حقيقت يگانه در جهان آفرينش باقي نخواهد ماند و اين همان حقيقتي است كه در اين مباركه شريفه بدان اشاره رفته است:" كل شي هالك الا وجهه."

هنرمند بايد روي به اين وجه بگشايد و هنر بايد عكس منعكس اين وجه از آيينه روح باشد... پس هنر بايد عالم وجود را از آلايش هاي نسبي و قياسي آنچنان صيقل دهد كه وجه باقي حق در ان جلوه گر شود.

اگر حقيقت اسلام يعني اسلام ناب را اكنون در نظر مردمان جهان به شوائبي آلوده اند كه قرآن از آن مبراست، پس هنر نيز نسبت به زدودن اين شائبه ها و تصفيه ان وظيفه مند است.

زيبايي و صفا نيز در عالم، هر چه هست، حسن و بها حق است، پنهان در پس واقعيتي كه ما با نسبت ها و اضافات بر گرد خويش ساخته ايم. وظيفه هنر صيقل دادن عالم است آنچنان كه آن وجه كامل و زيبا و مصفاي باقي از افق ظاهر طلوع كند و طلعت آن، جام احوال مردمان را از نور باده عشق بيا كند و آنان را مست مي الست كند.

عشق است كه حقيقتا مشكل گشاست و هر جا كه عقل در معضلات درمي ماند، كار عشق آغاز مي شود و كار هنر نيز بيش تر با عشق است تا با عقل. پس نه عجب اگر آن فرزانه بي بديل بفرمايد:

هنر در مدرسه عشق نشان دهنده نقاط كور و مبهم معضلات اجتماعي، اقتصادي، سياسي و نظامي است.

راه خروج از بن بستي هم كه شياطين در دنياي امروز ساخته اند عشق است و اين حكمت را نه فقط بسيجيان عاشق اين ديار از حضرت امام خميني (جعلت فداه) اموخته اند، كه در لبنان و فلسطين و حجاز و عراق و افغانستان و پاكستان...نيز هستند عشاقي كه نور حكمت اين سراج منير، از فاصله فرسنگ ها، جانشان را بر افروخته است و چشم دلشان را به مخزن اسرار گشوده. خداوند مقرب ترين بندگان خويش را از ميان عشاق بر ميگزيند و هم آنانند كه گره كور دنيا را به معجزه عشق مي گشايند و شر (نفاثات في العقد) را به تعويذ عشق دفع مي كنند و راه جهان را به سوي عدل همواره مي دارند، اگر نه، عقل نيز در اين دايره سرگردان است و راه به جايي نمي برد.

مايه اصلي هنر نيز عشق و عرفان است. هنر تجلي شيدايي است و شيدايي، هر چه هست، در عشق است. مسيحاي عشق است كه روح شيدايي در پيكر هنر ميدمد و اگر نباشد اين روح، هنر نيز جز جسدي مرده بيش نيست و عجبا كه اين خلف صالح حسين بن علي(ع)، همچون پدرانش درس سياست را نيز در مدرسه عشق اموخته است، و اگر نه اينچنين بود، كجا مي توانست از اين ظلمتكده اي كه وارثان معاويه بن ابي سفيان با عقل شيطاني خود در جهان ساخته اند، راهي به سوي نور بگشايد؟ وقتي شياطين كار را بدان جا مي كشانند كه ديگر همه راه ها مسدود مي نمايد جز قنوط و قبول بندگي شيطان، حل مشكل تنها در يد بيضاي عشق است.

عرفان نيز نمي تواند مامني براي گريز از مبارزه باشد، بلكه اگر عرفان سالك طريق خويش را به ميدان جنگ نكشاند، عرفان حقيقي نيست. عارف حقيقي در مي يابد كه عالم اكبر در وجود او منطوي است و بيرون و درون و فرد و جمع، دو آيينه رو در رويند و بر اساس، نه آنچنان است كه تنها درون، ميدان مبارزه با شيطان باشد. عارف حقيقي ان است كه ميان جهاد اكبر و جهاد اصغر جمع كند و مظاهر بيروني شيطان را نيز باز شناسد و با آنان به ستيز بر خيزد، و اين آخرين سفر از اسفار اربعه سلوك است.

عارف حقيقي مي داند كه مبارزه مقتضاي تجلي اسماي حق است و امر آنگاه به تمامي محقق خواهد شد كه عدالت بر جهان حاكم شود. پس چگونه ميتواند در مامن عزلت و انزوا بنشيند و خلق را در كف شيطان رها كند، انگاه كه ميداند تا جنگ ميان حق و باطل در نگيرد و خون سحر بر افق طلوع ننشيند، طلعت شمس حقيقت ظهور نخواهد كرد و شب سياه غيبت سپري نخواهد شد؟

عرفان را اگر به معناي حقيقي لفظ بگيريم از لوازم تحقق هنر است و با ان قرابتي تمام دارد. هنر نيز عين عرفان است و تفاوت تنها در نحوه تجلي است، اگر نه، آنچه در عرفان و هنر اظهار مي يابد حقيقت واحدي است.

پس در كلام حضرت امام، هنر را چه در نسبت با زيبايي و عشق و صفا معني كنيم و چه در نسبت با حكمت و عرفان، از تعهد و امانتدآري و مبارزه جدايي ندارد و لذا پيام اين گونه پايان مي گيرد كه:

هنرمندان ما تنها زماني ميتوانند بي دغدغه كوله بار مسئوليت و امانتشان را زمين بگذارند كه مطمئن باشند مردمشان بدون اتكاي به غير تنها و تنها د رچارچوب مكتبشان به حيات جاويدان رسيده اند. و هنرمندان ما در جبهه هاي دفاع مقدسمان اينگونه بوده اند تا بملا اعلا شتافتند و براي خدا و عزت و سعادت مردمشان جنگيدند و در راه پيروزي اسلام عزيز تمام مدعيان هنر بي درد را رسوا نمودند.

و اين (درد) امري فراتر از ان است كه انسان هنرمند باشد يا عالم و سياستمدار... اين درد ضرورتي است كه انسان به معناي كامل لفظ با ان محقق مي شود. آنان را كه در جست و جوي حقند، همين يك سخن كافي است.

قصد ما از آغاز اين بود كه پيام حضرت امام را تنها از آن حيث كه هنر را امانتدار مبارزه با دشمنان دين مي داند بنگريم و لذا تحقيق در اين معاني كه (اسلام امريكايي) چيست و يا ( گرسنگان مغضوب قدرت و پول) كيستند و...از عهده اين رسالت بيرون است.

كلك تو بارك الله بر ملك و دين گشاده

صد چشمه اب حيوان از قطره سياهي

بر اهرمن نتابد انوار اسم اعظم

ملك آن توست و خاتم، فرماي هر چه خواهي

سعي مي‌كنم در اين جلسه يك نگاه تطبيقي به آنچه كه به آن سياست مدرن مي‌گويند و يا حقوق اساسي سكولار يا دكترين حقوقي وحكومتي امام‌علي بن ابيطالب نه بعنوان مكتب، يك بررسي تطبيقي داشته باشيم. گرچه علي روح بزرگي بود در كالبد تنگ جهان و جامعه‌ي دوران علي شايستگي ايشان را نداشت و او بزرگتر از آن جامعه و فراتر از ظرفيت آن مردم بود، اما وقتي نام رفتار علوي يا دولت علوي را مي‌شنويم، بايد متوجه باشيم كه سخن از يك شخص، هر چند بزرگ، در ميان نيست؛ بلكه گفتگو از يك مكتب است كه علي نمونه بارز و برجسته تربيت شده اين مكتب مي‌باشد. مكتبي كه بنيانگذارش پيامبر بزرگ خدا بود و ايشان شاگرد برجسته آن مكتب. او از پيامبر آموخت كه جامعه ديني جامعه‌اي است كه بدون لكنت زبان بشود حق ضعفا و محرومين را و طبقات پايين جامعه راـ كه معمولا قدرت مطالبه حقوق خود را ندارند ـ از صاحبان قدرت و ثروت گرفت. روايت از ايشان نقل شده كه فرمودند: «اني سمعت رسول الله..يقول في غيره مره» من شنيدم كه به شكل متواتر در موقعيت‌هاي مختلف، پيامبر اين نكته را به زبان آورد كه: «لن تقدس امه لا يوخذ للضعيف فيها حقه من القوي غير متتعتع» آن امت و جامعه‌اي كه حق ضعيفان را نشود بدون لكنت زبان و بدون ترس از اقويا و صاحبان قدرت و ثروت مطالبه كرد، قابل تقديس و پاكيزه نيست. اينها در واقع تعريف جامعه ديني است. از زبان پيامبر اكرم كه استاد و مربي علي بن‌ابي طالب است وحضرت علي فرمود: «اناعبد من عبيد محمد(ص) ». يعني من بنده‌اي از بندگان محمدم و مثل برده در برابر محمدم. يعني هر چه دارم از اوست.در قاموس علي‌بن‌ابي‌طالب (ع) دولت ديني، ضامن عدالت ديني، ضامن حدود خدا، قوانين خدا و حقوق مردم است. حريم مردم، حريم خداست و حق‌ا…؛ منتهي با تعريف دينيش نه با تعريف ماترياليستي، تعريف ليبرالي و تعريف ماركسيستي‌اش. تجاوز به حريم انسانها و حقوق مسلم آنها، تجاوز به حريم خداست. اين منطق علي‌بن‌ابي‌طالب است و بارها در نهج‌البلاغه به تعابير مختلف آورده‌اند. و باز ايشان از پيامبر اكرم نقل كرده‌اند كه پيامبر فرمود: «من قتل دون حقه فهو شهيد». هر كس براي دفاع از حق وحقوقش، چه حقوق معنوي يعني كرامت و عزت انسانيش و چه حقوق مادي‌اش، يعني در مبارزه با ظلم كشته بشود شهيد راه خداست. اين يكي از پاسخها به كساني است كه بارها گفته‌اند و مي‌نويسند دين سراسر تكليف است وحق و حقوق در دين اكرام نشده. چطور از حق و حقوق بشر در دين صحبتي نشده وقتي كه پيامبرش مي‌گويد: اگر در راه دفاع از حقوقتان كشته بشويد، انگار در راه خدا كشته شده‌ايد. شهيديد مثل آنهايي كه در جنگ احد و خندق در ركاب حضرت محمد شمشير زدند و كشته شدند. منتهي نه حقوق تنها. حقوق توام با تكليف. حقوقي كه متقابلاً منشا مسئوليتهايي است. در ديدگاه‌هاي توتاليتر و نظامهاي استبدادي مردم فقط تكليف دارند و حقوقي ندارند. در نظامهاي ماترياليستي و ليبرال سرمايه‌داري كه بر اساس غرايز انسان بنا شده مردم طبق ادعاي تئوريك، فقط حقوق دارند و از مسئوليت‌هاي انسان نبايد حرف زد. شما تا از مسوليت و تكليف حرف بزني متهم مي‌شوي به نقض حقوق بشر و به محض اينكه از آرمان‌ها و حدود ارزش حرف بزني متهم مي‌شوي به تئوريزه كردن خشونت. اما در تفكر علي‌بن‌ابي‌طالب همه انسانها بدون استثناء حقوقي دارند و وظايف و مسئوليت‌هايي به اندازه‌اي كه به مسئوليت‌ها عمل مي‌كنند، حقوق براي آنها حتما محترم است و به اندازه‌اي كه از حقوق استفاده مي‌كنند مسوليت‌هايي دارند كه بايد به آن تن در دهند. مسئوليتهايي در برابر خدا، در برابر مردم و در برابر حق و سرنوشت خودشان. بنابراين مي‌بينيد كه بين مبارزه با ظلم و دفاع از حقوق مردم با راه خدا و شهادت در راه خدا، يك پيوند عقيدتي در منطق علي‌بن‌ابي‌طالب (ع) برقرار است. اين تعريفي كه از جامعه ديني عرض كردم، پيامبر در باره‌اش فرمود: هيچ كس به اندازه علي قدرت ايجاد چنين سيستمي و ساختن پرداختن چنين جامعه‌اي را ندارد و بنابراين خداوند او را بعنوان وصي و خليفه‌ي بعد از من نصب كرد و پيامبر در روز غدير خم، اين را به مردم ابلاغ كرد كه مردم« علي‌ اقواكم علي هذل الامر» يعني هيچ كس به اندازه علي نخواهد توانست چنين جامعه‌اي را بسازد و لذا او حق خلافت دارد. لذا او از طرف خداوند به حاكمت منصوب شده. اين انتصاب ملاكش چيست؟ اين است كه او بيشتر از همه به حقوق مردم وفا مي‌كند و بيشتر از همه به مردم براي رسيدن به كمالات دنيوي و آخروي‌شان كمك مي‌كند. همين منطق است كه ايشان در خطبه 132 نهج‌البلاغه در مانيفست حكومتي‌شان مي‌فرمايند: درحكومت اسلامي كسي كه بخيل است و حرص مي‌ورزد و چشم كج در مال مردم و نگاه تحقير‌آميز به حقوق مردم دارد، نبايد مسؤول باشد. افراد جاهل و قشري و عوام حق ندارند وارد حكومت ديني بشوند. «و لا الحافي و لا الحسائف و لا المرتشي». رشوه خواران «ولا المعطل للسنه». آنهايي كه سنت خدا و پيامبر را تعطيل مي‌كنند؛ يعني در حكومت با قانون بازي مي‌كنند و هر جا و هر وقت دلشان بخواهد قانون الهي را اجراء مي‌كنند و هر جا دلشان مي خواهد اجرا نمي‌كنند. فرمود من به اينها اجازه نمي‌دهم در حكومت ديني وارد بشوند. من نمي‌گذارم فاسدها و باندهاي بي‌تقوا بر جان و مال و حقوق مردم مسلط بشوند. تا زنده‌ام نمي‌گذارم افراد بخيل و حريص به مال مردم، آدمهاي دنيا طلب و عياش و پرخور بر مردم حكومت كنند و وارد دولت بشوند. نمي‌گذارم افراد نادان و قشري و جاهل بر سر كار بيايند تا جامعه را منحرف كنند. «الجاهل يضلهم بجهله». اگر جاهلان و سفها، افراد سخيف و نادان بر سر كار بيايند، جامعه را منحرف مي‌كنند و نمي‌گذارم افراد زورگو و مستبد بر مردم مسلط شوند تا با بي‌عدالتي حكم برانند و اموال مردم و فقرا را بالابكشند و همه چيز را توجيه كنند و افراد بي‌زبان و نجيب را در جامعه محروم كنند.«يقطعهم بجفائه». نمي‌گذارم رشوه‌خواران در مديريت‌هاي حكومت نفوذ كنند تا حقوق مظلومين فراموش شود. «المرتشي في الحكم». نمي‌‌گذارم قاضي‌هاي رشوه‌خوار بر گردن مردم سوار شوند تا مردم را نابود و سنت پيامبر را تحقير كنند. فرمود: منطق من در حكومت اين است و هر كس با من است بسم‌ ا….. هر كس بر من است باز هم بسم ا… . در روايت ديگري فرمود: بدترين حاكمان و دولتمردان آنها هستند كه حب‌الفخر دارند. حب‌الفخر يعني همين جاه‌طلبي، شهرت‌طلبي ، شهرت پرستي و خود را از مردم بالاتر ديدن. فرمود در حكومت اسلامي حاكمان حق ندارند از بالا به مردم نگاه كنند و مردم را پايين‌تر از خودشان بدانند و ببينند. فرمود:من با حاكمان متكبر نمي‌توانم كنار بيايم و همه آنها را يا اصلاح و يا حذفشان مي‌كنم. بعد رو كرد به مردم: اما شما مردم! من خدا را اطاعت مي‌كنم ولي شما من را اطاعت نمي‌كنيد. در حالي كه معاويه خدا را اطاعت نمي‌كند اما مردمش او را اطاعت مي‌كنند. هر چه به شما دستور مي‌دهم همين طور در هوا يخ مي‌زند و به مقصد نمي‌رسد. بعد فرمود كه: پس اصلاً معلوم هست كه شماها با چه نيتي با من بيعت كرديد؟ دولت ارزشها و عدالت، مشروعيتش گره خورده است به اينكه مسؤولينش دنبال عدالت اجتماعي و پاسدار ارزشهاي انقلابي و ديني و انساني هستند يا نيستند.بنابراين شما بايد مراقب آن ايده‌اي باشيد كه به صراحت يا با كنايه مي‌گويند يا مي‌نويسند كه حاكميت اصلا نبايد و نمي‌تواند ارزشهاي فردي و اجتماعي اسلام را در سطح امور عمومي و اجتماعي پاسداري كند. دولت پاسبان نيكي‌ها نيست اصلا نبايد كشيك ارزشها و عدالت را بكشد. فقط دولت ژاندارم امنيت است. دولت فقط بايد آزادي رقابت در عرصه اقتصاد و در عرصه سياست و عرصه فرهنگ ايجاد بكند. امنيت براي رقابت آزاد بدون هيچ شرط و حدود اخلاقي وفكري ايجاد كند و نه در عرصه فرهنگ مسؤول دفاع از حقيقت است ونه در عرصه اخلاقيات اجتماعي مسؤول دفاع از ارزشهاست ونه در عرصه اقتصاد، سياست و حقوق اجتماعي مسؤول اجراي عدالت است. اين منطق مي‌گويد: چه بسا لازم است كه دولتها براي حفظ قدرت و امنيت صاحبان ثروت بر خلاف ايمان، بر خلاف انسانيت و مذهب عمل بكنند. و آدم عاقل و انسان خردمند نبايد دولت مردمي را به اين دليل سرزنش كند كه چرا به منظور حفظ حكومت و قدرت از راههاي غلط و عجيب و غريب استفاده كردي. براي اينكه در اين منطق اگر رجل سياسي امروز به خاطر بي‌تقوايي متهم بشود، فردا به خاطر نتيجه‌اش ـ يعني كسب قدرت ـ در افكارعمومي تبرئه مي‌شود. يعني مي‌گويند افكار عمومي عمل بد را به نتايجش مي‌بخشند. تو هر كاري مي‌خواهي بكن و به هر ترتيبي مي‌خواهي به قدرت برسي، برس. مسئله‌اي نيست افكار عمومي فراموش مي‌كند! شبيه اين تعابير را از نظريه‌پردازان سياسي غرب و پدران سكولاريسم از آقاي ماكياولي تا ديگران تا همين امروز شماها زياد مي‌بينيد. اينها اساسي را گذاشتند كه طبق آن ملاحظات ارزشي نبايد در تصميم‌گيري دولت مردان دخالت كند چون معتقدند كه با شخصيت اخلاقي نمي‌شود دولت تشكيل داد و به خصوص نمي‌شود آنها را حفظ كرد و بنابراين اخلاق از سياست و ديانت از حكومت جداست و حتما احتياج است به يك مقداري حقه‌بازي و تظاهر و عوام‌فريبي،بخصوص در سيستم جمهوري كه بايدآراء را به هر شكلي جمع كرد و مسأله اصلي در آراء، مسأله كميت است نه كيفيت و بنابراين دروغهاي زيباي شهريار و حاكم و دولتمرد براي حفظ شهروندان در اطراف او لازم است و فرزانه كسي است كه ماهرانه دروغ بگويد. مهم اين نيست كه تو راست مي‌گويي يا دروغ. مهم اين است كه قدرت بدست بيايد و قدرت را نبايد با معيارهاي ديني و ارزشي ارزيابي كرد. چون ارزشها متعلق به حوزه خصوصي آدمها هستند. نمي‌توانند ملاك داوري در مورد اقدامات عمومي باشند. كه اينها همه مبناي تفكر سكولار و درست در مقابل تفكر علي بن ابي طالب (ع) است. تفكر سكولار كه مي‌گويم، اعم از ديدگاه‌هاي سلطنتي وتوتاليتر و استبداري سكولار است كه كساني مثل خود ماكياولي يا توماس هابز طرفدارش بودند. يا نظامهاي سكولار ليبرال كه تئوريسين‌هاي جامعه مدني در سنت ليبراليسم طرفدارش بوده‌اند از جان لاك به بعد تا نظريه‌پردازان معاصر نئوليبرال. دنباله‌هاي اين جريان در چند دهه اخير، بطور خاص ادعا كرده‌اند كه يك راه ميان‌بر جديدي كشف كرده‌اند براي دفورم‌هاي راديكال تر در دولتهاي سنتي و آن نه فقط تجديد نظر در ريشه‌ حقوق واخلاق بلكه تجديد نظر در ريشه‌هاي زبان و فهم مردم است. براي اينكه ريشه افكار قديمي را در باب عدالت اجتماعي و ارزشها از خاك ذهن بشر بكنيم. چون مشكل بشر سنتي در ابهام زبان و انحراف زبان است.مشكل اصلي در ماهيت واژه‌هاست. واژه‌هاي قديمي‌اي مثل عدالت. و بايد اين واژه‌هاي قديمي مثل عدالت را بازنشست كرد و از رده خارج كرد و به جايش واژه‌هاي نويي بسازيم كه همه اين مفاهيم را مقيد و محدود كند. يعني مفاهيمي مثل عدالت يا ارزشهاي اجتماعي كه معيارهاي فطري ما قبل دولتي‌اند براي دولتها و حاكميت‌ها مزاحمند. اينها كه اشاره مي‌كنم يك مقدار زيادش را شما در نظريات فيلسوفان تحليلي و گرايشات پوزيتيويستي در باب حقوق بشر مي‌توانيد تعقيب كنيد. ببينيد كه چطور اينها همه مسئله عدالت و ارزشها را صرفاً به منازعات لفظي تبديل كردند و گفتند تمام صحبتهايي كه از عدالت اقتصادي و ارزشهاي اجتماعي و حكومتي مي‌شود كه حكومت‌ها بايد ارزشي باشند و دولتها بايد ارزشي عمل كنند، اينها همه نقض علم اقتصاد و نقض علم سياست است. اين اقتصاد كلاسيك و سياست كلاسيك كه در دانشگاهها به شما تدريس مي‌كنند، مضمونش همين‌هاست و شما جرات درك ريشه‌اي آنها و جرات نقد آنها را به اين زودي‌ها نخواهيد داشت. چون نظام آموزشي ما، نظام آموزشي مبتني بر ترجمه و تقليد است. نه مبتني بر اجتهاد و ابتكار و خلاقيت. اينها صريحا مي‌گويند كه نبايد با اعلاميه‌نويسي يك حقوق زايدي را براي فقرا و طبقات پايين در جامعه ايجاد كرد. اينها موي دماغ مي‌شوند، پررو مي‌شوند و اين شعارها و تعابير، اين اصطلاحات، ما بعدالطبيعه است و اصطلاحات و تعابير ايدئولوژيك است و اينها نبايد واردعرصه سياست و مديريت و اقتصاد بشود واين تعابير ما بعدالطبيعي را ضعفا و فقرا با همدستي يك مشت مذهبي امل شاعر پيشه ابداع كردند براي اينكه جلو توسعه را بگيرند.منتهي خوشبختانه حق و حقوق با اعلاميه نويسي گرسنه‌ها و مدافعان گرسنگان ايجاد نمي‌شود و اين حقوق الهي مردم واين حرفها يك مشت تركيبات كاذب است وحقوق در منطق ما قرار داد محض است. زبان عدالتخواهان و زبان بنيادگراهاي ديني اصلا مشكل ذاتي دارد و اين شعارها يك مقدار اصوات بي‌معني است. اينها صرف‌الاسم‌ است. شما بحثهايي كه پوزيتيسها كرده‌اند نگاه كنيد. تمام اينها را مي‌گويند.مي‌گويند تمام ارزشهاي اخلاقي و تمام گذاره‌هاي مابعدالطبيعي همه بي‌معني و پوچ است. معناي واقعي نامها كجاست؟ آنجايي كه سود مادي همه مباني حقوقي، اخلاقي و عدالتخواهي را بي‌معني مي‌كند و زير سؤال مي‌برد. اين يك جريان و يك خطر بالفعل براي انقلاب است و در واقع آخرين پيامهايي است كه نسل قبل از شما دارد به شماها منتقل مي‌كند. ذهنهايي كه اين‌ها را ترويج مي‌كنند و ترجمه مي‌كنند، ذهنهاي به شدت قشري و خشكيده‌ هستند وتا حالا كار زيادي دست بشر داده‌اند. ذهنهايي كه اصلاً روي ملاج اين‌ها و روي خلاقيت اين‌ها باران نباريده وبا اين مفاهيم ارزشي حتي يكبار هم آشنا نشده‌اند. والا كيست كه نداند تمركز بي‌قيد و شرط سرمايه‌هاي انبوه براي مصارف شخصي و به نفع يك اقليت فاسد مبتني بر غصب و اسراف وتبذير و ربا،اين‌ها با ايدئولوژي ماترياليسم در غرب ودر جهان تئوريزه شد و ناخدايان سرمايه‌داري ليبرال صريحاً گفته‌اند كه به تقدم ماده معتقدند و اين ماترياليسم اگر روزگاري معنا داشت، ديگر امروز خيلي ابلهانه و ارتجاعي است . امروز هر كسي در سطح مفاهيم سياسي بزرگ مثل دولت و فلسفه قدرت، از عدل و ارزشها حرف بزند، او را فناتيك و ضد‌استاندارد لقب مي‌دهند و ضد‌استاندارد خونش در همه جاي دنيا مباح است. احزاب نامرئي كه بلدند چطور حكومتهاي انقلابي را بدون براندازي بازسازي بكنند و پوستش را حفظ بكنند و محتوياتش را تغيير بدهند و پشت همين استانداردهاي جهاني قايم بشوند. صريحاً مي‌گويند كه موضوع سياست قدرت است نه حقيقت، نه فضيلت و نه عدالت. اين‌ها ديني‌ترين و زنده‌ترين انقلابها را مي‌توانند به روش تاكسي‌درمي تزئين كنند و خشكش كنند و به تماشا بگذارند. بطوري كه آن جنبش بزرگ با آن مفاهيم عالي هم باشد و هم نباشد . به قول سلمان فارسي وقتي كه ديد بعد از فوت پيامبر ريختند به خانه علي و علي را به زور كشيدند به سمت مسجد براي بيعت. آنجا دارد كه بعضي از اصحاب خاص حضرت امير دست به شمشير به چشم علي نگاه مي‌كردند كه ايشان فرمان درگيري بدهند و حضرت امير با چشمش اشاره كرد كه كاري نكنيد. آنجا دارد كه سلمان فارسي كنار كوچه ايستاده بود و ديد كه دارند با علي چه مي‌كنند. وقتي كه حضرت امير علامت داد كه كاري نكنيد.اين دوراني است كه بايد تحمل كرد. دوران سكوت براي وحدت. و دوران قيام براي عدالت بعداً خواهد رسيد. آنجا دارد كه سلمان فارسي وقتي كه ديد عمامه‌ علي را به گردنش انداخته‌اند و دارند او را مي‌برند، به ديوار تكيه كرده بود و رو كرد به مردم و با لهجه فارسي گفت: كرديد و نكرديد.خطاب به آن جامعه و وارثان انقلاب پيامبر گفت كرديد و نكرديد. مسلماني كرديد و نكرديد. حفظ ظواهر كرديد اما باطنش را به باد داديد. مغز انقلاب را فداي قشرش كرديد و مضمون انقلاب را فداي فرمش كريد. در اين شرايط و بعد از تثبيت يك انقلاب، اگر نسل دوم و سوم انقلاب از مفاهيم انقلابي و از ارزشهاي انساني در جامعه بعد از انقلاب، جانانه و ابوذري دفاع نكنند و قيام نكنند و حتي اگر سخت افزار انقلاب حفظ بشود، نرم‌افزارش عوض مي‌شود. اگر هوشياري ايدئولوژيك و انقلابي در اين مسأله نباشد و انقلاب فقط سخت افزارش حفظ بشود، نرم‌افزارش تغيير مي‌كند و شما متوجه نمي‌شويد. ما هم متوجه نخواهيم شد. مثل ساختماني كه ساختمانش باشد و ساكنانش عوض بشوند. ساختماني كه به دست انقلابيون وبه دست عدالت‌خواهان و به دست مجاهدين و شهيدان ساخته شد، زير سنگينترين آتشها، كم‌كم عدالت ستيزان و قاعدين و مخالفين اصل تئوري آن انقلاب ديني، ساكنان آن ساختمان خواهند شد. اگر اين هوشياري نباشد. اين نظريه تناسخ اگر در مورد فرد انسان غلط است،به نظر من در موردحاكميت‌ها و نوع اجتماعات بشري صادق است. با يك نوع مجازگويي البته. اين ارواح خبيثه‌ي ماقبل انقلابها دوباره قابل احضار هستند و مي‌توانند در بدن انقلابها حلول كنند و فرمان جامعه را به سمت ديگري بچرخانند. اول با زاويه‌هاي كم وبعد شما مي‌دانيد وقتي انحراف با يك زاويه كوچك شروع بشود، شما اولش تفاوت مسافتي بين اين دو ضلع نمي‌بينيد. اما وقتي در طول زمان ادامه پيدا كند همين زاويه كوچكي كه باز شده، در طول زمان مي‌بينيد كه آنقدر فاصله‌ها زياد مي‌شود كه اصلاً ديگر كسي آن انقلاب را به جا نمي‌آورد. به جا نمي‌آورد كه كي‌ بوده، چي بوده، اصلاً براي چي تشكيل شده. اصلاً يك طوري كه ظاهرا همه چيز به جاي خودش هست و واقعاً هيچ چيز به جاي خودش نيست. همه چيز درست است وهمه چيز خراب و به همين دليل است كه انقلاب اسلامي نبايد فقط به تغيير رژيم اكتفا مي‌كرد، بلكه بايد با نرم‌افزار جديد ديني و انقلابي به تغيير سيستم بپردازد. تعويض رژيم كافي نيست. بايد سيستم عوض بشود و الا اگر سيستم عوض نشود همان ارزشهاي ما قبل انقلاب يا خودشان ويا شبح‌شان دوباره به داخل حاكميت و به داخل جامعه و به داخل افكار عمومي وبه داخل دانشگاه عودت مي‌كنند. چنانكه دارند مي‌كنند. آن از در رفته‌ها از پنجره‌ برگشتند. تعويض هيئت حاكمه كافي نيست، بايد طبقه حاكم هم عوض بشود. طبقه‌اي كه در جامعه جاهلي حاكم بود و بر آن اساس حكومت مي‌كرد، بايد آن عوض بشود و الا تعويض هيأت حاكمه كفايت نمي‌كند صورت عوض مي‌شود و سيرت دوباره تجديد و باز توليد مي‌شود. بايد آن طوري كه حضرت امير فرمود، كفگير انقلاب، محتويات ديگ سيستم حكومت و جامعه را بهم بزند.«حتي يعدو اسفلكم اعليكم و اعليكم اسفلكم». فرمود در حكومت من، من اوضاع را به هم ‌مي‌ريزم. گفت: كاري مي‌كنم مثل اينكه كفگير توي ديگ مي‌رود و پائين‌ها را مي‌آورد بالا و بالاييها را مي‌برد پايين، من همه‌تان را به هم مي‌ريزم. اين طور نيست كه بگويم شماها همانطور كه بوديد هستيد وما همانطور مثل بقيه مي‌آييم حكومت مي‌كنيم، برويم جلو ببينيم چه مي‌شود. چرا خطر حذف موجه ارزشهاي انقلابي هميشه بعد از پيروزي و استقرار يك انقلاب، دوباره يك خطر جدي، تهديد‌كننده و زنده است؟ چرا؟ علي‌بن ابي طالب دو و نيم دهه بعد از رحلت پيامبر وقتي وارد حكومت شد، با تمام وجودش اين فاجعه را لمس كرد و خواست اوضاع را برگرداند. خواست تغيير در سيستم ايجاد بكند و سه تا جنگ داخلي بر او تحميل كردند. دوستان سابق خودش. براي اينكه حتي اگر هيئت حاكمه‌ي بعد از انقلاب، فاسد نشود و فاسد نباشد ـ كه خيلي‌ها‌يشان آدمهاي درستي و خوبي بوده و هستند ـ ولي طبقه حاكم كه غير از هيئت حاكمه است و از قبل از انقلاب در جامعه سيستم سازي كرده، گلوگاه‌هاي جامعه ونظام را مي‌شناسند و دوباره مي‌آيند آنجا سوار مي‌شوند. يعني ضد حمله‌ي ضد انقلاب به انقلاب، بعد از 10، 20 سال بعداز پيروزي انقلاب. نه با تركش و خونريزي. جنگ سرد و بدون سر و صدا و با كار نرم‌افزاري همه چيز را دوباره پس مي‌گيرند. دوباره تاكيد مي‌كنم طبقه حاكم غيراز هيئت حاكم است. هيئت حاكمه يك گروه سياسي است كه بر اهرمهاي رسمي مديريت، مسلط است و ظاهراً آنها تصميم مي‌گيرند؛ اما طبقه حاكم آن گروه اجتماعي‌اند كه سلطه‌شان سلطه‌ي اعتباري و قانوني نيست. رسمي نيست. اما سلطه حقيقي و عملي است. يعني در واقع سلطه دست آنهاست، نه دست انقلابيوني كه فقط براي پستها آمده‌اند و آن نوك هرم نشسته‌اند. سيستم به اين معنا است كه قاعده علي‌رغم راس هرم تصميم مي‌گيرد و مديريت مي‌كند. اين اتفاقي كه بعد از جنگ بخصوص در دو دهه گذشته بخشي‌اش اتفاق افتاده و اگر پادزهر اين سم به زودي اعمال نشود بخش ديگرش اتفاق خواهد افتاد، وبه دست شماها فقط اعمال مي‌شود.چون شماها يا كساني هستيد كه در مجلس ختم اين انقلاب شركت خواهيد كرد يا كساني هستيد كه پرچم خونين انقلاب را از دست نسل قبل و سيصد هزار شهيد مي‌گيريد و در قله‌هاي بالاتري نصبش مي‌كنيد، يك از بين دو اتفاق در هر صورت به دست شما اتفاق خواهد افتاد. اين‌ها اتفاقاتي است كه در صدر اسلام براي علي‌بن ابي‌طالب (ص) هم افتاد و علي با اين وضعيت درگير شد و اين‌ها علي را با همه عظمتش به زانو در آوردند. انقلاب، هيات حاكمه را عوض مي‌كند ولي اگر نتواند طبقه حاكمه را عوض كند يا اصلاح كند، خودش بعد ازاينكه تمام توانش را صرف كرد و شهيدانش را تقديم كرد و فتوحاتي كرد و خسته شد، خودش دوباره، اهرم‌هاي قدرت را اگر نه به همان افراد قبل از انقلاب، اما در اختيار همان افكار، در اختيار همان انديشه، همان تفكر، قرار مي‌دهد و همان اتفاق از همان زاويه‌ اتفاق خواهد افتاد. براي اينكه انقلاب و اصلاح، به تعبير حكما، يك امر قصري است. قصر خلاف طبيعت است. همانطور كه تهذيب نفس در يك فرد قصري و خلاف طبيعت اوست و لذا سخت است. امر طبيعي مثل از كوه پايين آمدن است و آسان است.دعوت به غريزه و سازش و ضيافت و … خيلي آسان است زيرا هزينه نمي‌خواهد. براي اينكه به طبيعت راحت‌طلب انسان سازگار است.دعوت به قيام و جهاد و رياضت و مقاومت، سخت است. براي اينكه دعوت به حركت سر بالايي در كوه است. يعني خلاف طبيعت و غريزه است. انقلاب و اصلاح، يك امر قصري است؛ همانطوري كه تهذيب نفس يك نفر خلاف طبيعت است، تهذيب نفس يك جامعه و حاكميت خلاف طبيعت است. بنابراين سخت است. لذا خيلي‌ها مي‌برند. خيلي‌ها اول گرم وارد صحنه مي‌شون و بعد تخت‌گاز پائين مي‌دوند و علي‌ابن ابي‌طالب با همه اين گروهها درگير بود و گرفتار همه اينها بود و در نهج‌البلاغه بخوانيد كه سراسر گلايه از همين اوضاع است و از مردم سردي كه مثل سنگ، علي را نگاه مي‌كردند و تنهايش مي‌گذاشتند. همان‌هايي كه وقتي براي بيعت هجوم آوردند فرمود: آنقدر جمعيت ريخت كه من زير دست و پا ماندم. لباسم پاره شد و حسن و حسين زير دست و پا له شدند. همين مردم، وقتي كه وارد پروسه اجراي عدالت شدم و تلخي عدالت را چشيدند بعضي از همين‌هايي كه با من بيعت كردند از دين بيرون رفتند. گفتند: حالا كه تو ازدين مي‌گويي اصلا ما دين نمي‌خواهيم و بسيارشان پيمان شكستند و آنهايي كه پيمان نشكستند، من را در درگيريها و نبرد تنها گذاشتند و اين بود كه نبرد عدالت علي نيمه‌كاره ماند و كار علي را ساخت. ولي او در طول 5 سال حكومتش با نحوه حكومتش و با نحوه شهادتش كار همه اينها را در تاريخ يكسره كرد. علي براي اينها در تاريخ آبرو نگذاشته، هر كس لااقل در جوامع اسلامي و شيعي بر سر حكومت بيايد، مردم فوري با عهدنامه مالك اشتر و نهج‌البلاغه مقايسه‌اش مي‌كنند. جرات هم نكنند مشروعيتش را زير سوال ببرند، مشروعيت آنها در دل همه زير سوال است. بنابراين اگر آن تحول بنيادي كه عرض كردم انجام نشود، انقلاب وقتي خسته شد و شهيدانش را داد، دوباره در اختيار همان بروكراسي، در اختيار همان انديشه‌هاي ما قبل انقلاب و همان سنّت لاييك و غرب‌گرا قرار مي‌گيرد و نهادهاي كهن ما قبل انقلاب دوباره مي‌آيند انرژي انقلاب و دستاوردهاي او و نام انقلاب را به نفع خودش مصادره مي‌كنند و يك مرتبه مي‌بينيد انقلاب ديني مستضعفين و حكومت ديني مجاهدين و شهداء در اختيار ساز و كارهاي لاييك سرمايه‌داري قرار مي‌گيرد. اين همان چيزي است كه دهها سال با آن مبارزه كردند و زير شلاق شكنجه و تبعيد شدند و زندان رفتند و كم‌كم مي‌بيني حكومت، ديني هست و نيست. خود انقلاب هم هست و هم نيست. شعائر انقلاب هست و شعارهاي انقلاب نيست و انقلاب ديگر يك دعوت و يك ايده نيست. يك نام و يك سنت به معني عادت است. نه به معني سنتي كه در تعابير ديني داريم. يك اسم مقدس است متعلق به تاريخ. در امور دنيوي و اجراييات و امور عرفي و امور غيرقدسي نبايد دخالت بكند و الا ‌آلوده مي‌شود و كم‌كم جرات نمي‌كني اصل آن شعارهايي كه انقلاب بر اساس آنها اصلا راه افتاد، جايي زبان بياوري و براي اين معضل فقط يك راه حل وجود دارد؛ همان كاري كه علي‌بن‌ابي‌طالب (ع) كرد. بازگشت به دكترين اصل انقلاب؛ به هر قيمتي كه مي‌خواهد تمام بشود. هيچ راه حل ديگري نيست. اگر دين را به عنوان يك دعوت بزرگ ببينيم، قبل از اينكه او را به عنوان يك سنت ـ به همين معناي جامعه‌شناسي غيرديني عرض مي‌كنم، نه سنت به معني سنت معصوم كه اصلا كلمه سنت تويش طراوت و طراوت هميشگي خوابيده ـ آن‌زمان خواهيم ديد كه تمام آموزه‌هاي انقلاب و اسلام حتي حاشيه‌اي‌ترين آنها حتماً حاوي راه گشاترين دياميزم براي برافكندن طرحهاي تازه و ايجاد يك وضعيت تازه توي جامعه ايران دهه سوم انقلاب است. در تشيع همه چيز عليه محافظه كاري است و آنوقت خواهي ديد اين فقر تئوريك و اين تفرقه سياسي و اين فاصله طبقاتي كه توي جامعه دارد بوجود مي‌آيد، همه آنها مولد يك چيزي است و همه آنها يك راه حل واحد دارد. انقلابي كه به خاطر عدالت در گرفت وحكومتي كه به خاطر عدالت تشكيل شد و عدالتي كه توي چارچوب اسلام و با روح آتشفشاني علي و عقلانيت تشيع تعريف شد و تعقيب شد، امروز در دهه هشتاد و نودـ دوراني كه شمابه بلوغ سياسي و اجتماعي مي رسيدـ چطور بايد ادامه پيدا كند؟ و طبقه جديد و كاسب‌هاي جديدي ـ كه در دهه اخير بعد از جنگ در كشور و در حكومت شكل گرفت و در سالهاي اخير در اقتصاد و فرهنگ و سياست كشور پنچه انداخت و با سيستم‌هاي م قبل انقلاب، با مفاهيم غربي ديالوگ برقرار كرد و با آنها تفاهم كرد و كم‌كم جا خوش خواهد كرد ـ را چطور مي‌شود مهار كرد و در برابر عدالت علوي خاضع كر؟د و بر اساس آموزه‌هاي پيشاهنگان آيين تشيع و اسلام چطور مي‌شود از پس استبداد ـ چه استبداد از نوع دهاتي و بدليش و چه استبداد از نوع پيچيده‌ـ برآمد؟ حتي اگر برخي از حاملان بچه مسلمان‌هاي قبلي باشند كه قبلاً خودشان به مبارزه اين مفاهيم رفتند، و امروزه حامل همان مفاهيم و مدعي همان‌ها و مدافع همان‌ها شده‌اند. كم نبودند بچه‌هايي كه به انگيزه مبارزه با اينها جلو رفتند و چون دست‌شان خالي بود تغيير ماهيت دادند. گفتند يك رزمنده‌اي از نيروي خطش جدا شده بود و بعد از يكي، دو روز از پشت بي‌سيم تماس گرفت با فرمانده‌اش. گفتند كجايي گفت: اسير گرفتم. خوب اسير را بردار بيار. گفت: نمي‌آيد، گفت: خوب خودت بيا، گفت نمي‌گذارد بيايم. گفت: پس اسير شده‌اي، اسير نگرفته‌اي! اينها بودند كساني كه رفتند اسير بياورند و حالا پيام مخابره مي‌كنند كه نه نمي‌گذارند ما بياييم و نه خودشان مي‌آيند. تحت عنوانهايي كه «ما از ارزشهاي ايدئولوژيك توبه كرده‌ايم» و «بالغ شده‌ايم و از دوره كودكي خارج شده‌ايم». آن ارزشهايي كه به پايش آن همه انسانهاي شريف قرباني شدند و رفتند را به ريشخند مي‌گيرند. شما ببينيد مبارزه داخلي دشواري كه امام‌ علي‌بن‌ابي‌طالب(ع) بعد از خلافت و حاكميت درگيرش شد، به مراتب پيچيده‌تر و از پاي درآورنده‌تر از مبارزه‌هاي دوران جواني علي‌بن‌ابي‌طالب بود يعني جنگ رودررو با كفار و مشركين و اشراف قريش. علي(ع) كه هيچ وقت از خطر نترسيد. حضرت زهرا(س) ـ در خطبه ده روز بعد از رحلت پيامبر در خطبه فدكيه در مسجد مدينه‌ـ مي‌گويد:«هر وقت كه شما از درگيري مي‌ترسيديد، هم طرفدار ارزشها بوديد و هم حاضر نبوديدكشته بشويد. اينگونه طرفداري مجاني از عدالت، طرفداري بي هزينه از عدالت، هر جا خطري بود پدرم علي را مي‌فرستاد به حلقوم جنگ وخطر» علي آدم خط شكن بود. خودش در نهج‌البلاغه مي‌گويد: من از 16 سالگي در خط مقدم مي‌جنگم تا حالا كه بيش از 60 سال از عمرم گذشته و آنقدر تير و تركش خورده‌ام كه قيافه‌ام عوض شده، كه چهره‌ام برگشته و آثار جراحت روي صورتم است. درجايي مي‌گويد: «و‌الله، اگر همه عرب يك طرف بايستند و من هم يك طرف؛ به خدا سوگند من نمي‌ترسم. براي اينكه اصلا براي من كميت مهم نيست». همين علي در دوران حكومتش آنقدر تنها مي‌شود و آنقدر تنها مي‌گذارندش كه نيمه‌ شب، تنها بايد برود توي نخلستانهاي كوفه گريه كند و يا سرش را توي چاه بكند و با چاه شروع به ناله كند. گفت: خدايا تو خطر دوستانم را يك جور دفع بكن، دشمنانم با من! علي (ع) بعد از آنكه حكومت را گرفت، انقلابي‌تر از گذشته شد. محكم تر از قبل از حكومت، شعار عدالت داد. حضرت علي در عزل و نصب‌ها‌يشان به شدت جوان‌گرا بودند. جواناني كه كمتر اهل معامله‌اند، اينها وقتي به يك ارزش ايمان آوردند، صادقانه‌تر پايش مي‌ايستند. جوانهاي گمنامي را پيدا مي‌كرد، به حكومت ايران، يمن، مصر و اين طرف وآن‌طرف مي‌فرستاد؛ بعد به طلحه و زبير و بزرگترين سابقه‌داران و هم‌رزمهاي خودش، كسانيكه در حد خودش براي رهبري و خلاقيت مطرح بودند؛ حتي استانداري و شهرداري بصره و كوفه را به اين‌ها نداد كه بعد رفتند و جنگ جمل به راه انداختند. اين كارهاي علي‌بن‌ابي‌طالب درست بر خلاف سير همه ديپلمات‌هاي سياسي و رجال قديم و جديد شرق و غرب دنياست، براي اينكه رجال سياسي سخنراني‌هايشان با هم فرق مي‌كند، ولي نحوه حكومت‌شان مثل هم است.يك جور حرف مي‌زنند، جور ديگري حكومت مي‌كنند. امام علي هم جور ديگري حرف زد و هم جور ديگري حكومت كرد، كه با او در افتادند. علي‌بن‌ابي‌طالب (ع) است كه وقتي مالك را به مصر، شمال آفريقا مي‌فرستد، به او مي‌گويد كه با مردم حرف بزن، در ميان مردم باش، فاصله‌ات را از مردم زياد نكن. اگرمردم به تو شك كردند و پشت سرت دارند پچ‌پچ مي‌كنند، سكوت نكن و برو براي مردم توضيح بده. مثل كف دست. توي روايت حضرت علي (ع) است كه مثل كف دست با مردم صاف باش، عذرت را به مردم بگو و اگر مشكلي داشتي از مردم عذر خواهي كن! علي به مردم گفت: من به شما خدمت مي‌كنم، اما بنده شما نيستم، شما هم بنده من نيستيد؛ همه جاي دنيا مي‌گويند كه مردم بنده و نوكر حكومتند! رياكارانند كه مي‌خواهند به طرز پيچيده سوار گردن مردم بشوند. مي‌گويند مردم ما بنده شماييم و بعد كار خودشان را مي‌كنند. اما علي (ع) گفت: نه شما بنده من‌ايد ونه من بنده شما. «انا و انتم عبيد مملو كون لرب العالمين». فقط خدا مالك ماست. البته من در برابر شما مسؤوليت‌هايي دارم، به اين دليل كه خدا از من خواسته. و من به اين مسؤوليت‌هايم عمل مي‌كنم، حتي اگر به من پشت كنيد. من به تكليفي كه در برابر شما دارم، يعني خدمت به شما، عمل مي‌كنم. اگر شما با من قهر بكنيد، من با شما قهر نمي‌كنم. من به تكليفم عمل مي‌كنم

بازخوانى روند و پيامدهاى تسخير لانه جاسوسى آمريكا

ویژگیهای  بندگان خوب خدا

الحديث:

عَنْ ابْنِ عُمَرَ قالَ: خَطَبَنا رَسُولُ اللهِ(ص) خُطْبَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا العُيُونُ وَ وَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ فَكانَ مِمّا ضَبَطْتُ مِنْها: اَيُّهَا النّاسُ، اِنَّ اَفْضَلَ النّاسِ عَبْداً مَنْ تَواضَعَ عَنْ رَفْعَة، وَ زَهِدَ عَنْ رَغْبَة، وَ اَنْصَفَ عَنْ قُوَّة، وَ حَلُمَ عَنْ قُدْرَة... .

(بحار، ج 74 ص 179)

ترجمه:

از ابن عمر روايت شده كه پيامبر(ص) براى ما خطبه اى خواند كه از آن خطبه، چشم ها گريان شد و دل ها لرزيد و بخشى از آنچه من يادداشت كردم، اين است: اى مردم! بهترين بندگان خدا كسى است كه در عين بزرگى، فروتنى كند و در عين دلبستگى به دنيا، زهد ورزد و در عين توانايى، انصاف دهد و در عين قدرت، حليم و بردبار باشد.

شرح:

مسئله مهمّى كه در اين قسمت از حديث منعكس شده، اين است كه ترك گناه گاه به سبب ناتوانى است; و گاهى به سبب عدم تمايل به گناه، مثلا، كسى اصلا از شراب خوشش نمى آيد، يا دوست دارد امّا قدرت ندارد، يا مقدّماتش مهيّا نيست و يا به جهت زيانهايش آن را ترك كرده و نمى خورد، چنين تركى كه براى ناتوانى است اهميّت ندارد بلكه مهمّ آن است كه در عين قدرت، انسان گناه را ترك كند و به فرموده پيامبر در حالى كه صاحب مقام و موقعيّت اجتماعى بالايى است، تواضع(1)

افراد در مسئله ترك گناه مختلفند. گروهى از انسان ها از بعضى از گناهان ذاتاً متنفّرند و آن را انجام نمى دهند، لذا هر فردى بايد خودش ببيند كه به چه چيز حرامى تمايل دارد، تا همان را ترك كند. البته شناختن خود، كار آسانى نيست، گاهى صفاتى در انسان وجود دارد كه با گذشت شصت سال از عمرش از وجود آنها بى خبر است چرا كه هيچ كس با چشم انتقاد به خود نگاه نمى كند. اگر كسى مى خواهد در زمينه امور معنوى پيشرفت كند و به درجه هاى عالى برسد بايد با بدبينى به خود بنگرد تا نقاط ضعف خود را بشناسد. و به همين جهت است كه گفته مى شود براى شناخت نقاط ضعف از دشمنان و يا دوستان دلسوزِ منتقد (نه عيب پوش) استفاده كنيد و از همه بهتر اين است كه انسان خود منتقد خويش باشد. اگر بداند به چه گناهانى تمايل دارد و لغزشش از كجاست و شيطان از چه وسايل، زمينه ها و انگيزه هايى در وجود او استفاده مى كند، اسير نفس و شيطان نمى شود. به قول مولوى:

نفس اژدهاست او كى مرده است از غم بى آلتى افسرده است

پس به همين جهت پيامبر(ص) مى فرمايد: «برترين مردم كسى است كه، در عين رغبت، زاهد و در كمال قدرت، منصف و در عين عظمت، متواضع باشد».

اين سفارش خطاب به همه است، به خصوص به اهل علم، چرا كه امام و پيشواى مردمند و پيشواى مردم قبل از اين كه به تعليم مردم بپردازد بايد خود را تربيت كند. هر چه مقام انسان عظيم تر باشد، لغزش هاى او هم بزرگ تر است و هر كارى حسّاس تر باشد خطراتش هم بيشتر است: «اَلْمُخْلِصُونَ فى خَطَر عَظيم; مخلصان در خطر بزرگى هستند».

انسان مادامى كه جوان است هر گناهى را مرتكب مى شود و مى گويد: در پيرى توبه مى كنم، كه اين تسويف و به تأخير انداختن، از حيله هاى شيطان و نفس است، و يا به خود وعده مى دهد كه وقتى ماه رمضان آمد توبه مى كنم، در حالى كه اگر كسى بخواهد به ميهمانى و ضيافت الهى برود بايد اوّل خود را شستشو دهد و لباس تميز بر تن كند و آن گاه به ميهمانى قدم بگذارد، نه اين كه با لباس آلوده در آن شركت جويد.(2)

1. قرآن مجيد، يكى از اوصاف مؤمنان راستين را تواضع و فروتنى و ترك هر گونه استكبار مى داند، چرا كه كبر و غرور، نخستين پله نردبان كفر و بى ايمانى است و تواضع و فروتنى در مقابل حق و حقيقت، نخستين گام ايمان است.

پويندگان راه كبر و خودبينى كه نه در برابر خدا سجده مى كنند و نه تسبيح و حمد او را به جا مى آورند و نه حق بندگان او را پاس مى دارند، بت بزرگى، چون نفس خودشان دارند. (تفسير نمونه، ج 17، ص 146).

2. از عالم بزرگوار، «شيخ بهايى»، چنين نقل شده: مردى به نام «توبه» بود كه غالباً به محاسبه نفس مى پرداخت. روزى در سن شصت سالگى وقتى گذشته عمر خود را محاسبه كرد ديد كه مجموعه ايام عمرش 21500 روز است; گفت: اى واى بر من، اگر در ازاى هر روز يك گناه بيشتر نكرده باشم بيش از بيست و يك هزار گناه كرده ام، آيا مى خواهم خدا را با بيست و يك هزار گناه ملاقات كنم؟ در اين هنگام صيحه اى زد و بر زمين افتاد و جان به جان آفرين تسليم كرد. (تفسير نمونه، ج 24، ص 465)